Saf Madde ve Karışım
Saf madde ile karışımı ayırt et; eleme, süzme ve mıknatısla ayırmayı seç, atıkların ayrılmasını kaynak tasarrufuyla ilişkilendir.
Bir bardak saf su ile şeker eklenmiş su aynı içerikte değildir. Şeker suda görünmez hâle gelse bile karışımın içinde bulunur. Maddeleri içeriklerine göre ayırt etmek, onları nasıl ayırabileceğimizi düşünmemize de yardım eder.
Bu konuda öğreneceklerin
- Tek tür madde içeren örneklerle karışımları ayırt edersin.
- Görünüşün tek başına saflığı göstermediğini fark edersin.
- Tane boyutu, çözünmeme ve mıknatısla çekilme özelliklerine göre ayırma yöntemi seçersin.
- Ayırma ve geri kazanımın kaynak kullanımına katkısını tartışırsın.
01 · Saf madde
Bu düzeyde saf maddeyi, başka bir madde karışmamış tek tür madde olarak düşünürüz. Saf su, saf şeker, saf bakır ve saf demir örnek verilebilir. “Temiz” ile “saf” aynı anlamda değildir. İçilebilir musluk suyu temiz olabilir; içinde çözünmüş maddeler bulunduğu için saf suyla aynı içerikte değildir.
02 · Karışım
İki veya daha fazla maddenin bir araya gelmesiyle karışım oluşur. Salata, ayran, hava ve şekerli su karışım örnekleridir. Bir karışımın içinde bulunan maddeler her zaman gözle ayrı ayrı seçilemez. Şekerin suda çözünmesi, şekerin yok olması değildir.
| Örnek | İçerik hakkında düşünce |
|---|---|
| Saf su | Başka madde karışmadığı kabul edilen tek madde örneği. |
| Şekerli su | Su ve şeker birlikte bulunur; karışımdır. |
| Salata | Birden fazla besin maddesi birlikte bulunur; karışımdır. |
| Hava | Birden fazla gaz içerir; karışımdır. |
03 · Eleme: tane boyutu farkı
Tane büyüklükleri farklı katıları uygun deliklere sahip elekle ayırabiliriz. Küçük taneler deliklerden geçerken büyük taneler elekte kalır. Kuru kum ile iri çakılı ayırmak için delikleri kumu geçirecek, çakılı tutacak bir elek seçeriz.
04 · Süzme: çözünmeyen katı ve sıvı
Bir sıvı içinde çözünmeyen katı parçalarını uygun süzgeç veya filtreyle ayırabiliriz. Mercimek taneleri ve su karışımında su süzgeçten geçer, mercimek taneleri kalır. Kum-su karışımı için kum tanelerini tutabilecek daha ince bir filtre gerekir.
05 · Mıknatısla ayırma
Karışımın maddelerinden biri mıknatısla çekiliyor, diğeri çekilmiyorsa mıknatısla ayırma uygun olabilir. Sıradan çelik ataşlar ile plastik boncukların karışımında mıknatıs ataşları çekebilir; plastik boncuklar kalır. İki madde de çekiliyorsa bu özellik tek başına onları ayırmaya yetmez.
| Karışım | Uygun yöntem ve nedeni |
|---|---|
| Kuru kum + iri çakıl | Eleme: tane boyutu farkı. |
| Mercimek + su | Süzme: mercimek çözünmez ve süzgeçte tutulur. |
| Çelik ataş + plastik boncuk | Mıknatısla ayırma: yalnız ataş çekilir. |
| Şekerli su | Sıradan süzgeç, çözünmüş şekeri bu biçimde ayıramaz. |
06 · Birden fazla işlem gerekebilir
07 · Ayırma, geri kazanım ve ekonomi
Uygun atıkların ayrı toplanması geri kazanımı kolaylaştırır. Kullanılmış kâğıt, cam, plastik ve metalden uygun olanların yeniden ham madde olarak değerlendirilmesi yeni kaynak ihtiyacını azaltmaya ve üretimde tasarrufa yardımcı olabilir. Sonuç, malzemenin türüne ve kullanılan sürece bağlıdır.
MEB kitabında toplama kutuları şu renklerle gösterilir: kâğıt için mavi, plastik için sarı, metal için gri, cam için yeşil, organik atık için kahverengi. Kutu rengini üzerindeki açıklama ve sembolle birlikte değerlendir; okulundaki toplama kurallarını da kontrol et.
08 · Ayırma planımı yazıyorum
- Güvenli kuru malzemelerle çalış: plastik boncuk, büyük sıradan çelik ataş, iri çakıl ve az kum.
- Her maddenin ilgili özelliğini belirle; mıknatısla çekildiğini varsaymak yerine dene.
- Yöntemi seç, ayırma işlemini uygula, kalan maddeleri incele.
- Okulda atık toplama için etiketleri okuyup hangi malzemenin kabul edildiğini öğren.
- Kaynak tasarrufu konusunda örnek ver: daha az yeni ham madde ihtiyacı, uygun süreçte enerji tasarrufu ve daha az karışık atık.
Mini kontrol
Saf suya bir miktar şeker eklenip şekerin tamamı çözünüyor. Şekerli su için hangisi doğrudur?
Kuru kum ile iri çakıl taşları karıştırılıyor. Kumun geçip çakılların kalacağı deliklere sahip hangi araç ayırma için uygundur?
Suda çözünmeyen mercimek taneleri suyla karıştırılıyor. Tanelerin geçemeyeceği bir süzgeçle ne yapılabilir?
Temiz kâğıt atıklarının uygun toplama kutusunda biriktirilmesi hangi yararı sağlayabilir?
- 1Saf örnek tek tür madde, karışım birden fazla madde içerir.
- 2Görünüş veya temizlik tek başına saflığı göstermez.
- 3Elemede tane boyutu, süzmede çözünmeyen katının tutulması önemlidir.
- 4Mıknatısla ayırma, bileşenlerin çekilme özelliği farklıysa kullanılabilir.
- 5Uygun ayırma ve geri kazanım kaynak kullanımına katkı sağlar.