Maddenin Isı Etkisiyle Değişimi
Isınma ve soğumayı gözlemle; erime, donma ve buharlaşmayı ayırt et, güvenli bir hâl değişimi deneyi tasarla.
Buzluktan çıkan buz oda ortamında eriyebilir; buzluğa konulan su donabilir; ıslak bir yüzey zamanla kuruyabilir. Bunları anlamak için önce maddenin ilk ve son hâlini karşılaştırır, ısı alıp vermesini düşünürüz.
Bu konuda öğreneceklerin
- Isınma ve soğumayı sıcaklık ölçümleriyle gözlemlersin.
- Erime, donma ve buharlaşmanın başlangıç ve sonuç hâllerini ayırt edersin.
- Her ısınmanın mutlaka hâl değişimi olmadığını fark edersin.
- Güvenli malzemelerle deney planı oluşturur, sonuçlarını kaydedersin.
01 · Isınma ve soğuma
Bir madde daha sıcak bir çevreden ısı alabilir; daha soğuk bir çevreye ısı verebilir. Hâl değişimi olmadığı bir gözlemde termometre değeri yükseliyorsa ısınma, düşüyorsa soğuma görülür. Sıcaklık termometreyle ölçülür ve °C ile yazılabilir.
Sıcaklık artıyor; su iki durumda da sıvı.
Görseli büyüt02 · Erime: katıdan sıvıya
Bir katının ısı alarak sıvı hâle geçmesine erime denir. Buzun sıvı suya dönüşmesi buna örnektir. Çikolata veya tereyağı da uygun koşullarda ısı alınca sıvılaşabilir. Katının küçük parçalara kırılması ise erime değildir.
03 · Donma: sıvıdan katıya
Bir sıvının çevresine ısı vererek katı hâle geçmesine donma denir. Buzlukta suyun buz olması buna örnektir. Donma ile erime ters yöndeki değişimlerdir: su donarken ısı verir, buz erirken ısı alır.
04 · Buharlaşma: sıvıdan gaza
Sıvının gaz hâline geçmesine buharlaşma denir. Islak bezin kurumasında veya bir tabaktaki suyun zamanla azalmasında su buharlaşarak çevreye yayılabilir. Buharlaşma için sıvının kaynaması şart değildir; oda sıcaklığında da gerçekleşebilir.
| Olay | Değişim ve ısı |
|---|---|
| Erime | Katı → Sıvı; madde ısı alır. |
| Donma | Sıvı → Katı; madde ısı verir. |
| Buharlaşma | Sıvı → Gaz; madde çevresinden ısı alır. |
05 · Deneyimi tasarlıyorum
- Sorunu seç: “Bir buz oda ortamında nasıl değişir?” veya “Sığ tabaktaki su zamanla azalır mı?”
- Tahminini yaz. Kullanacağın uygun kapları, su miktarını ve gözlem aralıklarını belirle.
- Erime için buzu sızdırmayan kaba koy; ilk ve son hâlini gözle. Donma için suyu uygun plastik kapla buzluğa koymayı yetişkinden iste.
- Buharlaşma için az miktarda suyu açık tabakta beklet. Kabın dökülmediğini, sızdırmadığını ve suyu emmediğini kontrol et.
- Bir karşılaştırmada kap biçimi veya ortam gibi tek koşulu değiştir; diğerlerini mümkün olduğunca aynı tut. Sonucu gözlemine göre yaz.
| Deney kaydım | Yazacağım bilgi |
|---|---|
| Amaç ve tahmin | Neyi araştırıyorum, ne bekliyorum? |
| Koşullar | Malzeme, su miktarı, ortam, gözlem zamanı. |
| Gözlem | İlk/son hâl, ölçtüysem sıcaklık, sıvı miktarındaki değişim. |
| Sonuç | Erime, donma veya buharlaşma oldu mu? Hangi veri bunu destekliyor? |
Mini kontrol
Bir tabaktaki buz ısı alarak sıvı suya dönüşüyor. Bu olayın adı nedir?
Buzluğa konulan sıvı su bir süre sonra buz oluyor. Hangi açıklama doğrudur?
Oda sıcaklığında, kuru bir tabakta bekleyen az miktardaki su zamanla azalıyor. Su dökülmediğine ve tabak suyu emmediğine göre hangi olay açıklama sağlar?
Öğretmen aynı miktardaki suyu önce 20 °C, bir süre ılık ortamda beklettikten sonra 28 °C ölçüyor. Başka bir değişim gözlenmiyor. Hangi sonuç çıkarılır?
- 1Isınma her zaman hâl değişimi anlamına gelmez.
- 2Erime katıdan sıvıya; donma sıvıdan katıya geçiştir.
- 3Buharlaşma sıvıdan gaza geçiştir, kaynama olmadan da olabilir.
- 4Erime ve buharlaşmada ısı alınır; donmada ısı verilir.
- 5Deneyde tahmin, koşullar, gözlem ve sonuç ayrı kaydedilir.