Maddenin Hâlleri
Katı, sıvı ve gaz hâllerini şekil ve akışkanlık bakımından karşılaştır; küçük taneli katıları ve suyun farklı hâllerini ayırt et.
Bir taş, bardaktaki su ve balonun içindeki hava farklı davranır. Taşı başka kaba koyunca şekli korunur; su yeni kabın içinde başka bir şekil alır; hava ise bulunduğu yere yayılabilir. Bu ünitede maddenin katı, sıvı ve gaz hâllerini karşılaştıracağız.
Bu konuda öğreneceklerin
- Katı, sıvı ve gaz örneklerini ayırt edersin.
- Şekil ve akışkanlık özelliklerini karşılaştırırsın.
- Dökülebilen küçük taneli katıları sıvıyla karıştırmazsın.
- Aynı maddenin farklı hâllerini örneklendirirsin.
01 · Katı maddeler
Katı maddelerin kendilerine ait belirli bir şekli vardır. Bir silgiyi bardaktan kaseye aktardığında silgi kasenin şeklini almaz. Bir katıya kuvvet uygulandığında şekli değişebilir; ancak şeklin değişmesi tek başına sıvı hâle geçtiği anlamına gelmez.
02 · Küçük taneli katılar
Pirinç, mercimek ve kuru kum bir kaptan başka kaba dökülebilir. Çok sayıda tanenin oluşturduğu yığın kabın biçimini almış gibi görünür. Ancak her pirinç tanesi veya kum tanesi katıdır. Dökülebilmek tek başına sıvı olma kanıtı değildir.
03 · Sıvı maddeler
Sıvıların kendilerine ait sabit bir şekli yoktur. Bulundukları kabın doldurdukları bölümünün şeklini alırlar. Su, süt ve zeytinyağı sıvı örnekleridir. Sıvılar akışkandır. Aynı miktar suyu dökmeden başka kaba aktarınca şekli değişir; su sıvı olmaya devam eder.
04 · Gaz maddeler
Hava ve su buharı gaz örnekleridir. Gazların kendilerine ait sabit şekli ve hacmi yoktur; bulundukları kapalı alanı doldurabilirler. Gazlar da akışkandır. Balon şişince içerideki havanın etkisini görürüz; havanın kendisini renkli bir madde gibi görmemiz gerekmez.
| Hâl | Şekil ve davranış |
|---|---|
| Katı | Kendine ait şekli vardır; sıvı gibi akmaz. Küçük taneli katılar dökülebilir. |
| Sıvı | Kabın doldurduğu bölümünün şeklini alır; akışkandır. |
| Gaz | Sabit şekli yoktur; bulunduğu kapalı alana yayılır ve akışkandır. |
05 · Aynı madde, farklı hâller
Buz, sıvı su ve su buharı aynı maddenin farklı hâlleridir. Buz katıdır; içtiğimiz su sıvıdır; su buharı gazdır. Taş, su ve hava ise yalnız farklı hâller değil, birbirinden farklı madde örnekleridir.
06 · Güvenli karşılaştırma
- Silgiyi ve az miktarda kuru pirinci farklı şekilli plastik kaplara koy. Tek nesneyle tane yığınının görünüşünü karşılaştır.
- Oda sıcaklığındaki suyu iki farklı kaba dökmeden aktar. Şekil değişimini gözlemle.
- Öğretmenin hazırladığı şişkin balonda havanın etkisini gözlemle. Balon parçalarını ağza götürme.
- Her örneği adlandır: nesnenin kendisi mi, kabın içindeki madde mi inceleniyor?
Mini kontrol
Kuru pirinç taneleri bir kaptan diğerine dökülüyor. Pirincin hâli için hangi açıklama doğrudur?
Bir bardaktaki su, dökülmeden geniş bir kaba aktarılıyor. Suyun hangi özelliği değişir?
Hangisi aynı maddenin üç farklı hâline örnektir?
Katı, sıvı ve gaz hâlleri için hangi karşılaştırma doğrudur?
- 1Katıların belirli bir şekli vardır.
- 2Sıvılar ve gazlar akışkandır.
- 3Dökülen pirinç taneleri sıvıya dönüşmez.
- 4Balonun içindeki hava gazdır; balonun kendisiyle karıştırılmaz.
- 5Buz, sıvı su ve su buharı aynı maddenin farklı hâlleridir.