Besin içeriklerini ve görevlerini tanı; taze ve dengeli beslenme, bilinçli alışveriş, besin israfı ve dumansız yaşam konularını günlük yaşamla ilişkilendir.
F.4.2.1.1, F.4.2.1.2, F.4.2.1.3, F.4.2.1.4, F.4.2.1.5, F.4.2.1.622 dakika4 mini soru
Bir otomobil hareket etmek için yakıta ihtiyaç duyar. Vücudumuz da hareket etmek, büyümek, gelişmek ve yaşamsal faaliyetlerini sürdürmek için besinlere ihtiyaç duyar.
Bu konuda öğreneceklerin
Besin içeriklerini görevlerine göre sınıflandırırsın.
Su ve minerallerin bütün besinlerde bulunduğu çıkarımını yaparsın.
Taze besin seçimi, bilinçli alışveriş ve dengeli beslenmeyi günlük yaşamla ilişkilendirirsin.
Besin israfını azaltmak ve dumansız yaşamı desteklemek için sorumluluk alırsın.
01 — Besinlere neden ihtiyacımız var?
Oyun oynarken, koşarken ve ders çalışırken enerji kullanırız. Büyüme, gelişme ve vücudun kendini onarması için de besinlere ihtiyaç duyarız.
02 — Besin içeriklerini keşfet
Besin içeriği
Temel görevi
Örnekler
Protein
Yapıcı ve onarıcı
Et, süt, yumurta, balık, mercimek, nohut
Karbonhidrat
Enerji verici
Ekmek, bulgur, pirinç, makarna, patates, muz
Yağ
Enerji verici; vücut ısısının korunmasına yardımcı
Zeytin, ceviz, fındık, tereyağı
Vitamin
Düzenleyici
Meyve ve sebzeler
Su ve mineraller
Düzenleyici
Bütün besinlerde bulunur
03 — Proteinler
Proteinler büyüme, gelişme ve vücudun onarılmasında görev alır. Kemik ve kasların gelişmesine, yaraların iyileşmesine ve vücudun korunmasına katkı sağlar. Protein yalnız hayvansal besinlerde değil, kuru baklagiller ve tahıllar gibi bitkisel besinlerde de bulunabilir.
04 — Karbonhidratlar ve yağlar
Karbonhidratlar, vücudun enerji ihtiyacını karşılayan en önemli besin içeriğidir ve beynin en önemli enerji kaynağıdır. Az tüketilirse yorgunluk, hâlsizlik ve unutkanlık görülebilir. Yağlar da enerji verir; vücudumuz karbonhidratlardan sonra yağlardan enerji sağlar. Yağlar ayrıca vücut ısısının korunmasına yardım eder. Tükettiğimiz besinlerin fazlası vücudumuzda yağ olarak depolanır. Bu yüzden karbonhidratlı ve yağlı besinleri ihtiyacımızdan fazla tüketip az hareket edersek kilo alırız. Vücudumuzun yağa ihtiyacı vardır; önemli olan farklı besinleri dengeli ve ihtiyacımız kadar tüketmektir.
Görseli büyütBesinleri en fazla bulunan içeriklerine göre karşılaştırabiliriz.
05 — Vitaminler, su ve mineraller
Vitaminler vücudumuzda düzenleyici olarak görev yapar. Bağışıklığı güçlendirerek bizi hastalıklara karşı korur, yorgunluk ve bitkinlik hissini azaltır; kemik gelişimi için de önemlidir. Meyve ve sebzeler vitamin bakımından çok zengindir; et, süt ve tahıllarda da vitamin bulunur. Su yaşamsal faaliyetler için gereklidir, kanın yapısında bulunur ve vücut sıcaklığının ayarlanmasında görev alır. Canlılar uzun süre açlığa dayanabilir ama susuzluğa dayanamaz. Mineraller diş, kemik ve cilt yapısının sağlıklı olmasını sağlar, vücudun sıvı dengesini korur ve kalbin çalışmasını düzenler. Vücudumuz mineralleri üretemez; bu yüzden onları besinlerle dışarıdan almalıyız.
06 — Taze ve doğal besinler
Görseli büyütÇürümüş, küflenmiş veya bozulmuş olduğu görülen besinler tüketilmemelidir.
Besinleri mevsiminde, taze, temiz ve uygun koşullarda saklanmış olarak tüketmek sağlıklı beslenmeye yardım eder. Sebze ve meyvelerin üzerinde tarımsal ilaç kalıntıları, toz ve mikroplar bulunabileceği için onları tüketmeden önce dikkatlice yıkamalıyız. Bozulduğundan şüphelendiğin bir besini tatma veya yüzüne yaklaştırarak koklama; bir yetişkine haber ver.
07 — Bilinçli gıda alışverişi
Sebze ve meyvelerin taze görünmesine dikkat et.
Paketli ürünlerde üretim tarihini ve üründe bulunan son tüketim tarihi veya tavsiye edilen tüketim tarihi bilgisini kontrol et.
Ambalajın sağlam olup olmadığına bak.
Dondurulmuş ürünleri alışverişin sonuna doğru al ve uygun koşulda taşı.
Ürünün uygun koşullarda satıldığından emin ol.
Paketli ürünlerin üzerinde Türk Standardları Enstitüsünün (TSE) damgası olup olmadığını kontrol et.
Paketli ürünlerin raf ömrünü uzatmak için katkı maddeleri kullanılır ve bunların bazıları sağlığa zararlı olabilir; bu yüzden ürün etiketinde içindeki maddeleri dikkatle incele.
08 — Dengeli beslenme
Dengeli beslenme, farklı besin içeriklerinden vücudumuzun ihtiyacına uygun miktarlarda tüketmektir. Amaç kalori ezberlemek ya da tek bir mükemmel tabak oluşturmak değil, farklı besinlere uygun biçimde yer vermektir.
Görseli büyütBesin çeşitliliği, dengeli bir öğün oluştururken dikkat ettiğimiz özelliklerden biridir.
Besin grubu
Hatırlatma
Tahıllar ve tahıl ürünleri
Günlük beslenmede en fazla yer alması gereken gruptur.
Et ve süt ürünleri
Büyüme ve onarıma katkı sağlar.
Sebze ve meyveler
Düzenleyici içerikler bakımından zengindir.
Tatlılar ve yağlar
En az tüketilmesi gereken gruptur; gereğinden fazla tüketilmemelidir.
09 — Besin israfını azaltalım
İhtiyaçtan fazla alınan ve kullanılmadan çöpe atılan besinler besin israfına neden olur. İhtiyacımız kadar almak, tabağımıza yiyebileceğimiz kadar koymak ve besinleri uygun koşullarda saklamak israfı azaltır.
10 — Alkol ve sigaranın zararları
Alkol, bağımlılık yapan ve sağlığa birçok zararı olan bir maddedir. Karaciğere zarar vererek siroz hastalığına, beyne zarar vererek bilinç kaybına, böbrekleri çok yorarak böbrek yetmezliğine sebep olabilir. Yemek borusu ve mideyi olumsuz etkileyerek kansere yol açabilir. Alkol kullanımı kişinin çevresiyle ilişkilerini bozabilir; trafik kazalarına ve şiddet olaylarına karışmaya da yol açabilir.
Sigara, içindeki nikotin nedeniyle bağımlılık yapan zararlı bir üründür. Sigara dumanında sağlığa zararlı ve kanser yapabilen çok sayıda kimyasal madde bulunur. Sigaranın en çok zarar verdiği organ akciğerlerdir; akciğer kanserine ve solunum güçlüğüne yol açan hastalıklara sebep olabilir. Ağız ve üst solunum yolu kanserine, diş ve diş eti rahatsızlıklarına yol açar. Kalp ve damar sağlığını bozar, kalp krizi riskini artırır. Mideye ve böbreklere de zarar verebilir. Ayrıca uyku sorunları, iştahsızlık ve sinirliliğe sebep olabilir.
Mini kontrol
Mini soru
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
Mini soru
Su ve minerallerle ilgili hangisi doğrudur?
Mini soru
Aşağıdakilerden hangisi bilinçli ve dengeli bir beslenme davranışıdır?
Mini soru
Sigara dumanıyla ilgili hangisi doğrudur?
Kısaca özet
1Besinler hareket, büyüme, gelişme ve yaşamsal faaliyetler için gereklidir.
2Proteinler yapıcı-onarıcı; karbonhidrat ve yağlar enerji verici; vitamin, su ve mineraller düzenleyicidir.
3Bir besinde birden fazla içerik bulunabilir; su ve mineraller bütün besinlerde vardır.
4Tazelik, temizlik, uygun saklama ve bilinçli alışveriş sağlığımız için önemlidir.
5Dengeli beslenmede farklı besinlerden ihtiyaca uygun miktarda tüketiriz; ihtiyaçtan az veya çok beslenmek sağlığı bozar. Obezite, sağlığı bozacak ölçüde vücutta aşırı yağ birikmesidir.
6İhtiyacımız kadar almak besin israfını azaltır.
7Alkol ve sigara sağlığa zarar verir; sigara dumanı çevredeki kişileri de etkiler.