Türkiye’de Kimya Endüstrisi
Türkiye’de kimya endüstrisinin gelişimini, katkı sağlayan kurumları, ithal ve ihraç edilen ürünleri ve kimya temelli meslekleri keşfet.
Sabahları kullandığın diş macunu, giydiğin tişörtün boyası, okul çantandaki plastik kalem kutusu ve hastalandığında içtiğin ilaç… Bunların hepsi kimya endüstrisinin ürünleridir. Bu konuda ülkemizde kimya endüstrisinin nasıl geliştiğini, hangi kurumların bu gelişime katkı sağladığını ve kimyayla ilgili hangi mesleklerin olduğunu keşfedeceksin.
Bu konuda öğreneceklerin
- Kimya endüstrisinin ne olduğunu ve hangi sektörlere ham madde sağladığını açıklarsın.
- Geçmişten günümüze Türkiye’deki kimya endüstrisinin gelişimini sıralarsın.
- Kimya endüstrisinin gelişimine katkı sağlayan resmî, özel ve sivil toplum kuruluşlarını örneklendirirsin.
- İthalat ve ihracat kavramlarını kimyasal ürünlerle ilişkilendirirsin.
- Kimya endüstrisindeki meslek dallarını tanır, gelecekteki yeni meslek alanları için öneriler sunarsın.
Kimya endüstrisi nedir?
Kimya bilimi; maddenin bileşimini, yapısını, özelliklerini ve diğer maddelerle etkileşimini inceler. Kimyacılar laboratuvar çalışmalarıyla temizlik ürünleri, plastik gereçler, tarım ilaçları, besin maddeleri ve eczane ürünleri gibi pek çok yeni madde üretir.
Görseli büyütKimya endüstrisi sanayi, otomotiv, tekstil, cam ve kâğıt gibi sektörlere ham madde sağlar. Bazı ürünler doğrudan tüketiciye ulaşırken bazıları başka ürünlerin üretiminde kullanılır.
| Ürün nasıl kullanılır? | Örnek |
|---|---|
| Doğrudan tüketiciye ulaşır | Deterjan, ilaç, boya |
| Başka sektörlere girdi olur | Plastik ham maddesi, tekstil boyası, gübre girdileri |
Geçmişten günümüze kimya endüstrisi
Osmanlı Dönemi’nde ülkenin ihtiyacını karşılayacak birkaç küçük tesis vardı. Cumhuriyet’ten önce kimya sektörünün ürettiği ürünler sabun ve barut gibi birkaç maddeden oluşuyordu. Sabunun fiyatı, kalitesi ve ticaretiyle ilgili düzenlemeler yapılmış; Osmanlı toprakları dışında sabunculukla uğraşan kişilerin Anadolu’ya gelmesiyle sabun üretimi hız kazanmıştı.
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte ülkemizde kimya endüstrisi gelişmeye başladı. Kimyasal ürünlere olan ihtiyaç yeni sanayi kollarının ortaya çıkmasını sağladı. Cumhuriyet Dönemi’nde devlet destekli sanayi yatırımları kimya endüstrisinin gelişimine katkıda bulundu. Bor Sanayi Tesisleri, Gemlik Suni İpek Fabrikası ve Azot Sanayi bu tesislerden bazılarıdır.
Kimya endüstrisine katkı sağlayan kurum ve kuruluşlar
Ülkemizde kimya endüstrisinin gelişimine katkı sağlayan, devlet ve özel sektör tarafından kurulmuş birçok kuruluş vardır.
| Kurum / Kuruluş | Kuruluş | Çalışma alanı |
|---|---|---|
| Karabük Demir-Çelik Fabrikası | Temeli 1937’de atıldı, 1939’da üretime geçti | Ülkemizin ilk ağır sanayi fabrikası; demir yolu tekeri, yüksek hızlı tren rayı, tramvay rayı, inşaat çeliği üretir. |
| Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş. (MKE) | — | Savunma sanayisine yönelik araç ve gereçler ile çelik ve pirinç gibi malzemeler üretir. |
| Et ve Süt Kurumu (ESK) | 1952’de Et ve Balık Kurumu adıyla | Hayvancılığın geliştirilmesine katkı sağlar; et ve et ürünleri sanayisini oluşturmuştur. |
| Türkiye Petrolleri A.O. (TPAO) | 1954 | Petrol ve doğal gaz arama ve üretim çalışmaları. |
| Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) | 1963 | Akademik ve endüstriyel araştırma-geliştirme çalışmalarını ve yenilikleri destekler. |
| PETKİM Petrokimya A.Ş. | 1965 | İlaç, boya, deterjan, inşaat, tarım, otomotiv ve elektronik alanlarında kullanılan petrokimya ham maddeleri üretir. |
| Eti Maden İşletmeleri | 1935: Etibank; 2004: Eti Maden adı | Başta bor minerali olmak üzere doğal kaynakları çıkarır ve işler; 1935’te kurulan Etibank’ın devamıdır. |
Sivil toplum kuruluşları
Toplumu çeşitli konularda bilgilendirmek ve sorunlara çözüm önerileri getirmek için kurulan; oda, vakıf veya dernek olarak faaliyet gösteren yasal topluluklara sivil toplum kuruluşları denir. Kimya alanında faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşlarından bazıları şunlardır:
- Türkiye Kimya Sanayicileri Derneği (TKSD): Kimya sanayisinin gelişimine katkıda bulunmayı, sanayiyi diğer ülkelere tanıtmayı ve araştırma seviyesini yükseltmeyi amaçlar.
- Kimya Mühendisleri Odası (KMO): Tarımsal ve sanayi üretiminin artırılmasını, mesleğin toplumun yararına geliştirilmesini amaçlar.
- Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB): Doğal kaynakların bulunması, korunması ve işletilmesinde rol oynar; kültürel mirasın ve çevrenin korunması için çalışır.
- Kimyagerler Derneği: Kimya alanında mesleki çalışmalar yapar ve bunları tüm kesimlere duyurmayı amaçlar.
İthal ve ihraç edilen kimyasal ürünler
Bir ülkenin başka bir ülkeden ürün satın almasına ithalat, kendi ürettiği bir ürünü başka ülkelere satmasına ihracat denir.
Kimya sanayisi; tarım ilaçları, gübreler, veteriner ilaçları, sentetik elyaflar, sabun, deterjan, plastik ham maddeleri, ilaç, kozmetik, boya, deri, tekstil, inşaat malzemeleri, yapıştırıcılar ve izolasyon malzemeleri gibi birçok alana son ve ara ürün sağlar.
Ülkemizde kimya sektörü, ham maddesinin çoğu ithal edilen bir sektördür. Petrol kaynakları ülkemizde yeterli olmadığından ham petrol ithal edilir. Yurt dışından gelen ham petrol rafineri tesislerinde işlenir ve çeşitli kimyasal ham maddeler elde edilir. Bu ham maddeler fabrikalarda tekrar işlenerek plastik ürünler, boya malzemeleri ve deterjan ham maddeleri üretilir; bunların bir kısmı ihraç edilir.
Ülkemizden ihraç edilen bazı ham maddeler ise sanayisi gelişmiş ülkelerde işlenerek mamul hâline getirilir ve ülkemize geri satılır. Örneğin bazı Avrupa ülkeleri Türkiye’den bitkisel ve kimyasal ham maddeler alır, bunları işleyerek ürettikleri ilaç ve şampuan gibi ürünleri bize satar.
Görseli büyüt| İthal edilen ürün gruplarından örnekler | İhraç edilen ürün gruplarından örnekler |
|---|---|
| Mineral yakıtlar ve mineral yağlar | Motorlu kara taşıtları ve parçaları |
| Makineler ve mekanik cihazlar | Makineler ve mekanik cihazlar |
| Elektrikli makine ve cihazlar | Mineral yakıtlar ve mineral yağlar |
| Demir ve çelik | Plastikler ve mamulleri |
| Plastikler ve mamulleri | Demir ve çelikten eşya |
| Organik kimyasal ürünler, eczacılık ürünleri | Kauçuk ve kauçuktan eşya |
Kimya endüstrisindeki meslek dalları
Kimya endüstrisi; sağlık, gıda, rafineri, petrokimya, lastik, çimento, boya, deterjan, kozmetik, tekstil, ilaç, seramik, cam, otomotiv, metal, madencilik, enerji ve tarım gibi pek çok alanda yer alır. Endüstriyel işletmelerin neredeyse tamamında üretim ve kalite kontrol bölümleri kimyayla ilişkilidir.
Görseli büyüt| Meslek | Ne yapar? |
|---|---|
| Kimya mühendisi | Kimyayı matematik, fizik, biyoloji ve mühendislik bilimleriyle birleştirir; kimyasal maddelerin en ekonomik biçimde üretilmesi, tesislerin tasarlanması, kurulması ve işletilmesi alanlarında çalışır. |
| Kimya teknisyeni | Kimya mühendisleri ve kimyagerlerin denetiminde, kimyasal ham maddelerin üretimi, kalite kontrolü ve analizinde çalışır. |
| Kimyager | Maddenin yapısı, kimyasal özellikleri, yeni maddelerin oluşumu ve kimyasal analiz konularında laboratuvar çalışmaları yapan kimya bilimcisidir. |
| Metalurji mühendisi | Maden filizlerinden metal ve alaşımların elde edilmesi, tasarlanması ve üretilmesi alanlarında çalışır. |
| Eczacı | İlaçların kimyasal, fiziksel ve biyolojik özelliklerini inceler; ilaçları geliştirir, analiz eder ve reçetedeki ilaçları hastaya temin eder. |
| Kimya öğretmeni | Öğretim programları çerçevesinde öğrencilere kimya ile ilgili bilgi ve beceriler kazandırır. |
Gelecekte hangi meslekler olabilir?
Kimya endüstrisinde teknoloji ilerledikçe yeni ürünler ve yeni meslekler ortaya çıkmaktadır. Aşağıdakiler gelecekte önemi artabilecek alanlara birkaç örnektir. Sen de kendi önerilerini düşünebilirsin.
- Geri dönüşüm ve atık yönetimi uzmanı: atıklardan yeniden ham madde elde eden süreçler geliştirir.
- Batarya ve enerji depolama uzmanı: daha verimli ve çevreci piller tasarlar.
- Biyobozunur malzeme uzmanı: doğada kolayca parçalanabilen plastikler geliştirir.
- Su arıtma uzmanı: kirlenmiş suları temizleyen yöntemler geliştirir.
Mini kontrol
Birçok sektör için gerekli kimyasal ham maddeleri veya ara ürünleri üreten tesislerin bütününe ne ad verilir?
Ülkemizdeki kimya endüstrisi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Cumhuriyet Dönemi’nde kimya sanayisinin gelişmesiyle ilgili hangisi doğrudur?
Ülkemizde kimya sektörünün ham maddesinin önemli bir kısmının ithal edilmesinin başlıca nedeni nedir?
“Farklı sanayi dallarında kimyasal maddelerin en ekonomik biçimde üretilmesini sağlar; tesislerin tasarlanması ve işletilmesi alanlarında çalışır.” Bu açıklama hangi mesleğe aittir?
Aşağıdakilerden hangisi kimya alanında faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşlarından biri değildir?
- 1Kimya endüstrisi, birçok sektör için kimyasal ham madde ve ara ürün üreten tesislerin bütünüdür.
- 2Kimya sanayisinin bazı ürünleri doğrudan tüketiciye ulaşır; bazıları diğer sektörlerde ham madde veya ara ürün olarak kullanılır.
- 3Cumhuriyet’ten önce sabun ve barut gibi az sayıda ürün üretiliyordu; Cumhuriyet’le birlikte devlet destekli yatırımlar kimya sanayisini geliştirdi.
- 4Karabük Demir-Çelik, MKE, ESK, TPAO, TÜBİTAK, PETKİM ve Eti Maden kimya endüstrisine katkı sağlayan kuruluşlardandır.
- 5Başka ülkeden ürün almaya ithalat, başka ülkeye ürün satmaya ihracat denir. Ülkemiz petrol bakımından dışa bağımlıdır.
- 6Kimya mühendisi, kimya teknisyeni, kimyager, metalurji mühendisi, eczacı ve kimya öğretmeni kimya temelli mesleklerdendir.