Fiziksel ve Kimyasal Değişimler
Fiziksel ve kimyasal değişimi ayırt et; maddenin iç yapısının değişip değişmediğine bakarak günlük olayları sınıflandır.
Bir cam bardak yere düşüp kırıldığında yerdeki parçalar hâlâ camdır. Bir kâğıdı yaktığında ise geriye kalan kül artık kâğıt değildir; üzerine yazı yazamazsın. İki olayda da madde değişmiştir ama değişimin türü farklıdır. Bu konuda bir olayda maddenin yalnızca görünüşünün mü, yoksa iç yapısının da mı değiştiğini nasıl anlayacağını keşfedeceksin.
Bu konuda öğreneceklerin
- Fiziksel değişim ve kimyasal değişim kavramlarını açıklarsın.
- Bir olayda maddenin iç yapısının değişip değişmediğine bakarak değişimin türünü belirlersin.
- Kimyasal değişim sırasında gözlenebilecek belirtileri örneklendirirsin.
- Günlük yaşamdaki olayları fiziksel ve kimyasal değişim olarak sınıflandırırsın.
Maddelerde değişimi gözlemleyelim
Fiziksel ve kimyasal değişimi karşılaştırmak için ders kitabındaki “Maddelerde Değişim” etkinliğini inceleyelim. İki deney tüpüne üçer küp şeker konur. Tüplerden birine su eklenip karıştırılır, diğeri ispirto ocağıyla ısıtılır. Ardından şekerli sudan bir miktar saat camına dökülür ve suyun buharlaşması beklenir.
Görseli büyütDeney tüpünde şekeri suyla karıştırdığında şeker moleküllerine ayrılarak su moleküllerinin arasına dağılır. Şekerin temel özelliği değişmez; su buharlaştığında saat camında kalan tortu yine şekerdir. Isıttığın tüpteki şeker ise bambaşka bir yapıya dönüşür. Tüpün dibindeki maddeyi incelediğinde şekerin kokusu, görünümü gibi özelliklerinin tamamen değiştiğini görürsün.
Fiziksel değişim
Maddelerin şekil, renk, koku, tat gibi dış görünüşüyle ilgili özelliklerine fiziksel özellikler denir. Basınç, sıcaklık gibi etkiler sonucunda maddenin yalnızca fiziksel yapısında değişime yol açan olaylara fiziksel olay denir. Fiziksel olay sonucunda maddenin fiziksel özelliklerinde ve şeklinde meydana gelen değişimlere fiziksel değişim denir.
Fiziksel değişimde maddenin iç yapısı değişmez; maddede yalnızca görüntü değişikliği olur. Örneğin camdan yapılmış bir bardak kırıldığında bardağı oluşturan camın yalnızca şekli bozulur. Parçalar hâlâ camdır.
Görseli büyütGünlük yaşamdan fiziksel değişim örnekleri
- Defterin yırtılması, kalemin kırılması
- Topun patlaması, çorabın yırtılması
- Dondurmanın erimesi, buzun erimesi, suyun donması
- Çayın içine konan şekerin çözünmesi
Suyun fiziksel değişimi
Suyun donmasıyla elde edilen buzu kırsan, eritsen ya da toz hâline getirsen yine su elde edersin, çünkü buzu oluşturan madde sudur. Buzu ısıtırsan su, suyu kaynatırsan su buharı elde edersin. Su buharını soğuk bir yüzeyle karşılaştırırsan yeniden su elde edersin. Bütün bunlar suyun fiziksel değişimine örnektir.
Görseli büyütKimyasal değişim
Bir kâğıdı yırttığında yırtılan parçaların üzerine yine yazabilirsin. Ancak kâğıdı yakarsan yanmış kâğıda yazamazsın, çünkü kâğıt yandığında yapısı değişir ve başka bir madde meydana gelir.
Görseli büyütYanma, çürüme, küflenme, paslanma, pişme ve mayalanma gibi etkilerle maddenin şeklinin yanında iç yapısını da değiştiren olaylara kimyasal olay denir. Kimyasal olay sonucunda maddenin özelliklerinde meydana gelen değişimlere kimyasal değişim denir. Kimyasal değişim sonucunda yeni özellikte maddeler oluşur.
Kimyasal değişimin belirtileri
Kimyasal değişim sırasında şu belirtiler gözlenebilir:
- Renk değişimi
- Gaz çıkışı
- Isı veya ışık yayılması
Kimyasal değişimde yeni maddeler oluşur. Oluşan maddeler basit fiziksel yöntemlerle başlangıçtaki maddeye döndürülemez; bazı kimyasal değişimler başka tepkimelerle tersine çevrilebilir. Ayrımın temel ölçütü yeni madde oluşmasıdır.
Günlük yaşamda kimyasal değişimler
Çevremizde her gün pek çok kimyasal değişim olur. Yaprakların sararması, demirin paslanması, kâğıdın, odunun ve kibritin yanması, meyvelerin olgunlaşması kimyasal değişime örnektir. Ekmeğin küflenmesi, hamurun mayalanması ve yumurtanın pişirilmesi de kimyasal değişimdir.
Görseli büyütFiziksel mi, kimyasal mı?
Bir olayın türünü belirlerken tek bir soruya odaklan: Olay sonunda yeni bir madde oluştu mu?
Görseli büyüt| Karşılaştırma | Fiziksel değişim | Kimyasal değişim |
|---|---|---|
| Maddenin iç yapısı | Değişmez | Değişir |
| Yeni madde | Oluşmaz | Yeni özellikte madde oluşur |
| Ne değişir? | Şekil, boyut, hâl gibi dış görünüş | Maddenin kendisi ve özellikleri |
| Eski hâline dönüş | Madde aynı kalır; örneğin eriyen buz dondurulunca yeniden buz olur | Basit fiziksel yöntemler yeterli değildir; başka kimyasal işlemler gerekebilir |
| Örnekler | Buzun erimesi, kâğıdın kesilmesi, şekerin çözünmesi | Odunun yanması, demirin paslanması, ekmeğin küflenmesi |
Olayları sınıflandıralım
Mini kontrol
Aşağıdakilerden hangisi fiziksel değişimdir?
I. Kurutma teline asılan çamaşırların kuruması II. Nemli ortamdaki çivilerin paslanması III. Kış aylarında yolların buz tutması. Bu olayların hangisinde maddenin fiziksel özelliklerinin yanında iç yapısı da değişmiştir?
Çayın içine atılan şekerin çözünmesiyle ilgili hangisi doğrudur?
Aşağıdakilerden hangisi kimyasal değişim sırasında gözlenebilecek belirtilerden biri değildir?
Yırtılan bir kâğıdın parçalarına yazı yazılabilir, yanan bir kâğıda ise yazı yazılamaz. Bunun nedeni nedir?
Aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- 1Maddenin şekil, renk, koku, tat gibi dış görünüşüyle ilgili özelliklerine fiziksel özellik denir.
- 2Fiziksel değişimde maddenin iç yapısı değişmez, yeni madde oluşmaz; yalnızca görüntü değişir.
- 3Kırılma, yırtılma, erime, donma, buharlaşma ve çözünme fiziksel değişime örnektir.
- 4Kimyasal değişimde maddenin iç yapısı değişir ve yeni özellikte maddeler oluşur.
- 5Yanma, çürüme, küflenme, paslanma, pişme ve mayalanma kimyasal değişime örnektir.
- 6Renk değişimi, gaz çıkışı, ısı veya ışık yayılması kimyasal değişimin belirtileri olabilir.
- 7Karar verirken “Yeni bir madde oluştu mu?” sorusunu sor.