Asitler ve Bazlar
Asit ve bazların özelliklerini, ayıraçları ve pH çizelgesini keşfet; temizlik malzemelerini güvenle kullanmayı ve asit yağmurlarına çözüm üretmeyi öğren.
Ellerini sabunla yıkarken sabunun elinden kaydığını fark etmişsindir. Limonu ısırdığında ise yüzünü buruşturursun. Sabunun kayganlığı da limonun ekşiliği de içerdikleri maddelerden kaynaklanır. Bu konuda asit ve bazları tanıyacak, onları nasıl ayırt edeceğini ve güvenle nasıl kullanacağını öğreneceksin.
Bu konuda öğreneceklerin
- Asit ve bazların genel özelliklerini açıklarsın.
- Asit ve bazlara günlük yaşamdan örnekler verirsin.
- Turnusol kâğıdı ve kırmızı lahana suyu gibi ayıraçlarla asit ve bazları ayırt edersin.
- pH değerlerini kullanarak maddelerin asitlik ve bazlık durumlarını yorumlarsın.
- Asit ve bazların maddeler üzerindeki etkilerini ve temizlikte alınması gereken önlemleri açıklarsın.
- Asit yağmurlarının nedenlerini, etkilerini ve önlenmesine yönelik çözüm önerilerini tartışırsın.
Günlük hayatta asitler ve bazlar
Günlük hayatında her gün onlarca maddeyle karşılaşırsın. Yüzünü yıkadığın sabun, kullandığın şampuan, salataya dökülen sirke ve evdeki temizlik malzemeleri birer kimyasal üründür. Bu kimyasalların bir kısmı asidik, bir kısmı bazik özelliktedir.
| Asit içeren örnekler | Bazik örnekler |
|---|---|
| Limon, sirke, yoğurt | Sabunlu su, karbonatlı su |
Asitlerin genel özellikleri
- Tatları ekşidir. Limon, çilek, üzüm ve ayvanın içindeki sitrik asit ile sirkedeki asitler bu besinlere ekşi tat verir.
- Suda çözündüklerinde hidrojen (H⁺) iyonu oluştururlar. Bu nedenle asitlerin sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
- Boya maddelerine etki ederler. Örneğin mavi turnusol kâğıdının rengini kırmızıya dönüştürürler.
- Demir, çinko ve alüminyum gibi bazı metallerle tepkimeye girerek hidrojen gazı çıkarırlar.
- Deriye ve göze zarar verebilirler; etki maddenin türüne ve derişimine bağlıdır.
- Bazlarla tepkimeye girerek tuz ve su oluştururlar.
| Asit | Suda çözünme |
|---|---|
| Hidroklorik asit (HCl) | Sulu çözeltisinde H⁺ iyonlarının miktarını artırır. |
| Sülfürik asit (H₂SO₄) | Sulu çözeltisinde H⁺ iyonlarının miktarını artırır. |
Bazların genel özellikleri
- Tatları acıdır. Sabun köpüğünün acılığı yapısındaki bazdan kaynaklanır.
- Elle tutulduklarında kayganlık hissi verirler. Sabunun ve yumurta akının kayganlığı yapılarındaki bazlardan kaynaklanır.
- Suda çözündüklerinde hidroksit (OH⁻) iyonu oluştururlar. Çözeltileri elektrik akımını iletir.
- Boya maddelerine etki ederler. Kırmızı turnusol kâğıdını mavi renge dönüştürürler.
- Çinko, kurşun, kalay ve alüminyum gibi metallerle tepkimeye girerek bu metallere zarar verebilirler.
- Asitlerle tepkimeye girerek tuz ve su oluştururlar.
| Baz | Suda çözünme |
|---|---|
| Sodyum hidroksit (NaOH) | Suda çözündüğünde OH⁻ iyonları oluşturur. |
| Potasyum hidroksit (KOH) | Suda çözündüğünde OH⁻ iyonları oluşturur. |
Nötrleşme tepkimesi
Hidroklorik asit ve sodyum hidroksit gibi bir asit ile hidroksit bazının tepkimesinde tuz ve su oluşur. Bu bir nötrleşme örneğidir. Karışımın son pH değeri kullanılan maddelere ve miktarlarına bağlıdır.
| Özellik | Asit | Baz |
|---|---|---|
| Tat | Ekşi | Acı |
| Suda oluşturduğu iyon | H⁺ | OH⁻ |
| Turnusol kâğıdına etkisi | Maviyi kırmızı yapar | Kırmızıyı mavi yapar |
| Elektrik iletkenliği (sulu çözelti) | İletir | İletir |
| Cilde etkisi | Tahriş eder | Kayganlık hissi verir; kuvvetli bazlar da yakıcı ve tahriş edicidir |
| pH değeri | 7’den küçük | 7’den büyük |
Asit ve bazlara örnekler
Sirke, üzüm, elma, limon ve yoğurt gibi besinlerde asit vardır. Hidroklorik asit, sülfürik asit, nitrik asit ve karbonik asit kimya sanayisinde yaygın olarak kullanılan asitlerdir.
Ellerimizi yıkarken kullandığımız sabun, temizlikte kullanılan deterjanlar, diş macunu, kek kabartmak için kullanılan karbonat, çamaşır suyu ve çimento bazik özelliktedir.
| Formülü | Sistematik adı | Piyasa adı | Kullanım alanı |
|---|---|---|---|
| HCl | Hidroklorik asit | Tuz ruhu | Temizlik ürünlerinde |
| HNO₃ | Nitrik asit | Kezzap | Dinamit yapımında ve gübre üretiminde |
| H₂SO₄ | Sülfürik asit | Zaç yağı | Gübre ve boya sanayisinde |
| NaOH | Sodyum hidroksit | Sud kostik | Sabun, kâğıt, boya, deterjan, yapay ipek yapımında |
| KOH | Potasyum hidroksit | Potas kostik | Sabun, pil ve gübre yapımında |
| Ca(OH)₂ | Kalsiyum hidroksit | Sönmüş kireç | Kireç ve çimento yapımında |
| NH₃ | Amonyak | Amonyak | Gübre üretiminde ve bazı temizlik ürünlerinde |
Tablodaki ilk üç madde asit, son dört madde bazdır.
Asit-baz ayıraçları
Bir maddenin asit mi yoksa baz mı olduğunu anlamak için kullanılan maddelere ayıraç (belirteç) denir. Turnusol bir ayıraçtır. Çözelti ya da kâğıt biçiminde hazırlanabilir; mavi veya kırmızı renkte olabilir. Bir damla mavi turnusol çözeltisi nitrik, sülfürik ya da hidroklorik asit gibi kuvvetli bir aside eklendiğinde rengi kırmızıya döner. Tek bir turnusol kâğıdının renk değiştirmemesi çözeltinin nötr olduğunu kanıtlamaz. Nötr bir çözeltide hem kırmızı hem mavi turnusol kendi rengini korur; pH ölçümü de kullanılabilir.
Görseli büyütDoğal bir ayıraç: Kırmızı lahana suyu
Turnusol kâğıdını her yerde bulamayabilirsin. Kırmızı lahana suyu evde hazırlayabileceğin doğal bir ayıraçtır. Kırmızı lahana küçük parçalar hâlinde doğranır, üzerini örtecek kadar sıcak su eklenip 7–8 dakika bekletilir. Soğuduktan sonra süzülen lahana suyu, farklı sıvıların bulunduğu bardaklara eklenir ve renk değişimi gözlenir.
Görseli büyütpH çizelgesi
Bir maddenin asitliğinin ya da bazlığının derecesini belirlemek için pH ölçeğinden yararlanırız. Maddelerin pH değerini anlamamıza yarayan çizelgeye pH çizelgesi denir. pH çizelgesinde 0–14 arasındaki değerler yer alır.
Görseli büyüt- pH değeri 7’den küçük olan maddeler asit özelliği gösterir. 7’den küçük değerler azaldıkça asitlik artar; aynı koşullarda daha düşük pH, çözeltinin daha asidik olduğunu gösterir. pH yalnızca asidin türüne değil, çözeltinin derişimine de bağlıdır. Bazı hidroklorik asit çözeltilerinin pH değeri yaklaşık 1, limon suyununki yaklaşık 2’dir.
- Asit veya baz özelliği göstermeyen maddelerin pH değeri 7’dir. Bu maddelere nötr madde denir. Saf su nötrdür.
- pH değeri 7’den büyük olan maddeler baz özelliği gösterir. Değer 14’e yaklaştıkça bazlık artar. Sodyum hidroksit çok kuvvetli bir bazdır; amonyak çözeltisi ve çamaşır suyu da bazik özelliktedir. Amonyak zayıf bir bazdır; pH, tek başına bir bazın türünün kuvvetli olduğunu göstermez.
Asit ve bazların maddeler üzerindeki etkisi
Asit ve bazların maddeler üzerinde parçalayıcı, yakıcı, renk değiştirici ve tahriş edici etkileri vardır. Bu nedenle onlarla çalışırken çok dikkatli olunmalı; eldiven, önlük, gözlük ve maske gibi koruyucu kıyafetler kullanılmalıdır.
- Asitler bazı metallerle tepkimeye girerek bu metallerin yüzeyinde aşınmaya neden olur. Metal bir tabağa limon sıkılırsa tabak kararabilir; mermer bir tezgâhın üzerine limon suyu dökülürse mermer aşınmaya başlar.
- Asitli yiyecek ve içecekler diş minesini aşındırabilir. Diş sağlığını korumak için bu ürünlerin sık tüketiminden kaçınmak ve düzenli ağız bakımı yapmak önemlidir.
- Midedeki asidik ortam, besinlerin sindirimine yardımcı olur. Mide asidiyle ilgili sağlık sorunlarının değerlendirilmesi sağlık uzmanlarının işidir.
- Evde kullanılan cam ve porselen eşyalar zamanla matlaşır ve aşınır. Bunun nedeni, temizliklerinde kullanılan temizlik malzemelerinin bazik özellikte olmasıdır.
Temizlik malzemelerini güvenle kullanmak
Lavabo açıcı, tuvalet temizleyici, tuz ruhu ve amonyak gibi temizlik maddeleri evlerde sıkça kullanılır. Temizlikten sonra hissettiğin keskin koku, bu maddelerden havaya karışan kokulardır. Bu kokular boğazı tahriş edecek kadar keskin olabilir.
Görseli büyütAlınması gereken önlemler
- Temizlik malzemelerinin üzerindeki kullanma talimatları mutlaka okunmalı ve uyarılara uyulmalıdır.
- Temizlik yaparken eldiven kullanılmalı, ortam havalandırılmalıdır.
- Temizlik malzemeleri birbiriyle karıştırılmamalıdır.
- Temizlik malzemeleri çocukların ulaşamayacağı yerlerde saklanmalıdır.
Asit yağmurları
Asit yağmurları, sanayileşmenin artmasıyla birlikte dünyanın en önemli çevre sorunlarından biri olmuştur. Fabrika bacalarından, taşıtların egzozlarından, evlerin ve iş yerlerinin bacalarından çıkan gazlar hava kirliliğine neden olur. Fosil yakıtların yanması sonucunda çıkan asit yağmurlarına yol açan başlıca kirleticiler kükürt dioksit ve azot oksitlerdir.
Atmosfere karışan bu gazlar hava olaylarının etkisiyle uzaklara taşınabilir. Gazlar atmosferdeki su buharıyla tepkimeye girerek sülfürik asit ve nitrik asit gibi bileşikleri oluşturur. Bu asitler yağmurlarla birlikte yeryüzüne asit yağmuru olarak düşer. Asit yağmurlarının pH değeri bazen 2’ye kadar düşebilir. Havadaki asit yalnızca yağmurla değil; sis, kırağı ve çiy gibi hava olaylarıyla da yeryüzüne iner.
Görseli büyütAsit yağmurlarının zararları
- Toprağın kimyasal yapısını bozar; toprağın mineral yapısı bozulduğu için bitkiler beslenemez.
- Su kirliliğine neden olur. Topraktan derelere, ırmaklara ve göllere taşınan asit, suyun pH değerini düşürür; göl ekosistemi ve sudaki canlılar zarar görür.
- Ormanlara ve bitki örtüsüne büyük zarar verir.
- Tarihî yapıları aşındırır.
- Asit yağmurlarına yol açan kükürt dioksit ve azot oksitler hava kirliliğiyle birlikte solunum sağlığına zarar verebilir. Bu etki, yağmur suyuna doğrudan temas etmekle aynı şey değildir.
Görseli büyütAsit yağmurlarını önlemek için neler yapılabilir?
- Güneş ve jeotermal enerji gibi yenilenebilir enerji kaynakları tercih edilmelidir.
- Enerji üretiminde termik santrallerin yerine yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı yaygınlaştırılmalıdır.
- Toplu taşıma araçlarının kullanımı tercih edilmelidir.
- Yeşil alanlar artırılmalı, orman yangınları engellenmelidir.
- Fabrika bacalarına filtre takılarak havaya karışan zararlı gazlar azaltılmalıdır.
Mini kontrol
Mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çeviren, suda çözündüğünde H⁺ iyonu oluşturan madde aşağıdakilerden hangisidir?
Elle tutulduğunda kayganlık hissi veren, suda çözündüğünde OH⁻ iyonu oluşturan maddeler için hangisi söylenebilir?
Hidroklorik asit çözeltisi ile sodyum hidroksit çözeltisinin tepkimesinde ne oluşur ve bu tepkimeye ne ad verilir?
pH değerleri verilen maddelerden hangisinin asitlik derecesi en fazladır?
Kırmızı lahana suyu limon suyuna eklendiğinde kırmızıya, sabunlu suya eklendiğinde yeşile dönüyor. Kırmızı lahana suyu bu deneyde ne amaçla kullanılmıştır?
Tuz ruhu ile çamaşır suyu birlikte kullanılırsa aşağıdakilerden hangisi olur?
Asit yağmurlarının oluşumunda etkili olan gazlar aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
Aşağıdakilerden hangisi asit yağmurlarını önlemeye yönelik bir çözüm önerisi değildir?
- 1Asitlerin tadı ekşidir; suda H⁺ iyonu oluştururlar ve mavi turnusolu kırmızıya çevirirler.
- 2Bazların tadı acıdır, kayganlık hissi verirler; suda OH⁻ iyonu oluştururlar ve kırmızı turnusolu maviye çevirirler.
- 3Asit ve bazların sulu çözeltileri elektrik akımını iletir. Laboratuvardaki maddelerin tadına bakılmaz.
- 4Asit ile baz tepkimeye girdiğinde tuz ve su oluşur; buna nötrleşme tepkimesi denir.
- 5Turnusol ve kırmızı lahana suyu birer ayıraçtır. Nötr maddelerde turnusolun rengi değişmez.
- 6pH çizelgesi 0–14 arasındadır: 7’den küçükse asit, 7 ise nötr, 7’den büyükse baz.
- 7Asit ve bazların parçalayıcı, yakıcı ve tahriş edici etkileri vardır; temizlik malzemeleri karıştırılmamalı ve talimatlarına uyulmalıdır.
- 8Fosil yakıtlardan çıkan kükürt dioksit ve azot dioksit asit yağmurlarına neden olur; yenilenebilir enerji ve toplu taşıma bu sorunu azaltır.