Canlılarda gözlenen her farklılık kalıtsal yapının değiştiğini göstermez. Bazı değişimler DNA'da oluşurken bazıları çevrenin genlerin çalışmasına etkisiyle yalnız fenotipte ortaya çıkar.
Bu konuda öğreneceklerin
Mutasyonun DNA, gen veya kromozom yapısındaki değişim olduğunu açıklarsın.
Mutajenleri ve mutasyonların olası sonuçlarını değerlendirirsin.
Üreme ve vücut hücresi mutasyonlarının kalıtsallığını karşılaştırırsın.
Modifikasyonu çevrenin fenotip üzerindeki etkisiyle ilişkilendirirsin.
Mutasyon ile modifikasyonu kanıta dayalı olarak ayırt edersin.
01 — Mutasyon
DNA'nın nükleotit dizisinde, bir genin yapısında ya da kromozomların yapı veya sayısında oluşan kalıcı değişimlere mutasyon denir. Mutasyonlar DNA eşlenmesindeki onarılmamış hatalardan ya da çevresel etkilerden kaynaklanabilir.
Mutajen örneği
Açıklama
Radyasyon
X ışınları ve yüksek enerjili ışınlar DNA'ya zarar verebilir.
Morötesi ışınlar
Aşırı UV maruziyeti DNA hasarı riskini artırabilir.
Tütün dumanı
DNA'ya zarar verebilen çok sayıda kimyasal içerir.
Bazı kimyasal maddeler
Hücrenin DNA'sında değişime yol açabilir.
02 — Hangi mutasyon kalıtsaldır?
Oluştuğu hücre
Bireye etkisi
Yavruya aktarım
Vücut hücresi
Bireyin ilgili doku veya organını etkileyebilir.
Doğrudan aktarılmaz.
Üreme hücresi veya onu oluşturan hücre
Oluşacak üreme hücresinin DNA'sını etkileyebilir.
Döllenmeye katılırsa yavruya aktarılabilir.
03 — Modifikasyon
Çevre koşullarının genlerin çalışma biçimini etkileyerek canlıda oluşturduğu, DNA dizisini değiştirmeyen fenotip farklılıklarına modifikasyon denir. Modifikasyonlar kalıtsal değildir ve çevre koşulu ortadan kalktığında azalabilir veya geri dönebilir.
Görseli büyütBu örnekte renk değiştirebilen aynı ortanca çeşidi ve diğer yetiştirme koşulları aynıdır. Düşük pH ve bitkinin alabileceği alüminyum mavi rengi, yüksek pH pembe rengi destekler. Renk değişimi modifikasyondur; DNA dizisi değişmez. Her ortanca türü veya çeşidi aynı renk değişimini göstermez.
Çevre etkeni
Örnek fenotip değişimi
Sıcaklık
Himalaya tavşanında kürk renginin bölgelere göre değişmesi; çuha çiçeğinin 15–25 °C'de kırmızı, 25–35 °C'de beyaz çiçek açması
Beslenme
Arı sütüyle beslenen larvanın kraliçe arı, çiçek tozuyla beslenen larvanın işçi arı olması
Işık
Bitkilerin ışık miktarına bağlı gelişim farkı
Egzersiz
Kasların gelişmesi
Toprak pH'sı
Ortanca çiçeklerinin renginin değişmesi
Güneş ışığı
Güneş altında uzun süre kalan insanın deri renginin koyulaşması
Yetiştiği yer
Karahindiba bitkisinin dağda kısa, ovada uzun boylu olması
04 — Mutasyon ve modifikasyonu karşılaştır
Özellik
Mutasyon
Modifikasyon
DNA dizisi
Değişir
Değişmez
Temel neden
Eşlenme hatası veya mutajen
Sıcaklık, beslenme, ışık gibi çevre etkisi
Kalıtsallık
Üreme hücresindeyse aktarılabilir
Aktarılmaz
Etkisi
Zararlı, yararlı veya etkisiz olabilir
Fenotipte çevreye bağlı değişim oluşturur
Mini kontrol
Mini soru
DNA'nın nükleotit dizisinde oluşan kalıcı değişime ne ad verilir?
Mini soru
Aşağıdakilerden hangisi mutajen olabilir?
Mini soru
Eşeyli üreyen hayvan modelinde hangi hücredeki mutasyon döllenmeye katılırsa yavruya aktarılabilir?
Mini soru
Rengi toprak koşullarından etkilenen iri yapraklı bir ortanca çeşidinin genetik olarak özdeş bireyleri farklı topraklarda farklı renkte çiçek açar. DNA dizilerinin değişmediği belirlenmiştir. Bu durum hangi kavramla açıklanır?
Mini soru
Mutasyonlarla ilgili hangi ifade doğrudur?
Mini soru
Modifikasyonun ayırt edici özelliği hangisidir?
Kısaca özet
1Mutasyon DNA, gen veya kromozom yapısındaki kalıcı değişimdir.
2Radyasyon, UV, tütün dumanı ve bazı kimyasallar mutajen olabilir.
3Mutasyonlar zararlı, yararlı ya da etkisiz olabilir.
4Üreme hücresi mutasyonu yavruya aktarılabilir; vücut hücresi mutasyonu doğrudan aktarılmaz.
5Modifikasyon çevrenin fenotip üzerindeki etkisidir; DNA dizisini değiştirmez ve kalıtsal değildir.
6Orak hücre anemisi, albinizm, altı parmaklılık, Down sendromu ve Van kedisinin farklı renkli gözleri mutasyon örnekleridir.