8. sınıf · 2. ünite

Kalıtım

Mendel'in çalışmalarından yola çıkarak gen, alel, genotip ve fenotipi ayırt et; çaprazlamalarda olasılıkları ve eşey belirlenmesini yorumla.

Kalıtımla ilgili kavramları açıklama ve tek karakter çaprazlamalarını çözme24 dakika6 mini soru
Kalıtım kapak görseli
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Kalıtım

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Kalıtım ve Kavramlar

3:15 · 1080p
Videoyu ayrı aç
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Kalıtım ve Kavramlar

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Tek Karakter Çaprazlamaları

3:22 · 1080p
Videoyu ayrı aç
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Tek Karakter Çaprazlamaları

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Saç rengi, kan grubu ve bitkilerde çiçek rengi gibi özelliklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasına kalıtım denir. Kalıtımı inceleyen bilim dalı genetiktir. Gregor Mendel'in bezelyelerle yaptığı kontrollü çalışmalar, kalıtımın temel ilkelerini anlamamıza öncülük etmiştir.

Bu konuda öğreneceklerin

  • Karakter, gen, alel, genotip ve fenotip kavramlarını ayırt edersin.
  • Baskın ve çekinik alellerle saf ve melez genotipleri gösterirsin.
  • Tek karakter çaprazlamalarında genotip ve fenotip olasılıklarını bulursun.
  • İnsanda eşeyin belirlenmesini X ve Y kromozomlarıyla açıklarsın.
  • Akraba evliliği ile çekinik kalıtsal hastalık riski arasındaki ilişkiyi yorumlarsın.

01 — Mendel ve bezelyeler

Serada saf mor ve saf beyaz çiçekli bezelyeler ile F1 ve F2 kuşaklarını gösteren Mendel çaprazlama panosuGörseli büyüt
Mendel, tek bir karakter bakımından farklı saf bezelyeleri kontrollü biçimde çaprazladı.
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Kalıtım

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Bezelyelerin kısa nesil süresi, çok sayıda yavru oluşturması ve karşıt özelliklerinin kolay gözlenmesi Mendel'in düzenli deneyler yapmasını kolaylaştırdı.

02 — Kalıtımın temel kavramları

KavramAçıklamaÖrnek
KarakterKalıtsal olarak aktarılabilen özellikÇiçek rengi
AlelAynı karakter üzerinde etkili olan genin alternatif biçimiMor (M) ve beyaz (m)
GenotipCanlının sahip olduğu genlerin tümü; bir karakter için anneden ve babadan gelen alel çiftiyle gösterilirMM, Mm veya mm
FenotipGenotip ve çevrenin etkisiyle gözlenen özellikMor çiçek

03 — Baskın, çekinik, saf ve melez

Bu derste bir karakter için iki alelin bulunduğu tam baskınlık modelini kullanırız. Bu modelde melez (heterozigot) bireyin fenotipinde etkisini gösteren alele baskın alel (baskın gen), etkisini göstermeyen alele çekinik alel (çekinik gen) denir. Çekinik özellik aa durumunda görülür. Bir karakter için aynı alelleri taşıyan bireylere (AA veya aa) saf döl (arı döl, homozigot), farklı alelleri taşıyan bireylere (Aa) melez döl (heterozigot) denir.

GenotipAdlandırmaFenotip
AAHomozigot baskın (saf baskın)Baskın
AaHeterozigot (melez)Baskın
aaHomozigot çekinik (saf çekinik)Çekinik

04 — Çaprazlama nasıl çözülür?

  • Karakteri etkileyen alelleri ve baskınlık ilişkisini belirle.
  • Anne ve baba bireylerin genotiplerini yaz.
  • Her bireyin oluşturabileceği üreme hücrelerindeki alelleri belirle.
  • Olası birleşmeleri çaprazlama karesine yerleştir.
  • Genotip ve fenotip olasılıklarını ayrı ayrı hesapla.

05 — İnsanda eşeyin belirlenmesi

Canlıların cinsiyetini belirleyen kromozomlara eşey (cinsiyet) kromozomları, bunların dışındaki kromozomlara vücut kromozomları denir. İnsanın vücut hücrelerindeki 46 kromozomun 44'ü vücut kromozomu, 2'si eşey kromozomudur: kadınlarda 44 + XX, erkeklerde 44 + XY. Yumurta hücreleri yalnız X taşır; sperm hücrelerinin yarısı X, yarısı Y taşır. X taşıyan spermle döllenme XX (kız), Y taşıyan spermle döllenme XY (erkek) oluşmasına yol açar. Bu nedenle çocuğun cinsiyetini babadan gelen spermin taşıdığı eşey kromozomu belirler.

06 — Akraba evliliği ve kalıtsal hastalık riski

Akraba bireylerin ortak atalardan aynı çekinik hastalık alelini taşıma olasılığı toplumdaki rastgele iki bireye göre daha yüksek olabilir. İki taşıyıcı bireyin çocuklarında çekinik hastalığın görülme riski artar; fakat akraba evliliği hastalık kesin oluşacak demek değildir.

Mini kontrol

Mini soru

Bir canlının bir karaktere ait alel birleşimine ne ad verilir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Kalıtım · 1. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Aa genotipli birey nasıl adlandırılır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Kalıtım · 2. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Bezelyede sarı tohum aleli A, yeşil tohum aleli a’ya tam baskındır. Aa × aa çaprazlamasında yeşil tohumlu yavru olasılığı kaçtır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Kalıtım · 3. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Bezelyede sarı tohum aleli A, yeşil tohum aleli a’ya tam baskındır. Aa × Aa çaprazlamasında yeşil tohumlu yavrunun genotipi ve olasılığı hangisidir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Kalıtım · 4. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

İnsanda çocuğun eşeyinin belirlenmesinde değişken olan eşey kromozomunu hangi üreme hücresi taşır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Kalıtım · 5. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Akraba evliliğiyle ilgili en doğru ifade hangisidir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Kalıtım · 6. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Kısaca özet
  1. 1Alel, aynı karakteri etkileyen genin alternatif biçimidir.
  2. 2Genotip canlının sahip olduğu genlerin (alellerin) tümü, fenotip genotip ve çevrenin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüştür.
  3. 3İki alelli modelde AA ve aa homozigot (saf döl), Aa heterozigottur (melez döl).
  4. 4Bu dersteki tam baskınlık modelinde baskın fenotip AA veya Aa, çekinik fenotip aa olabilir.
  5. 5Çaprazlama sonuçları olasılık bildirir; kesin yavru sayısı vermez.
  6. 6Yumurta X, sperm X veya Y taşır; her doğum bağımsızdır.
  7. 7Akraba evliliği bazı çekinik hastalıkların görülme riskini artırabilir.