Kalıtım
Mendel'in çalışmalarından yola çıkarak gen, alel, genotip ve fenotipi ayırt et; çaprazlamalarda olasılıkları ve eşey belirlenmesini yorumla.
Saç rengi, kan grubu ve bitkilerde çiçek rengi gibi özelliklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasını kalıtım inceler. Gregor Mendel'in bezelyelerle yaptığı kontrollü çalışmalar, kalıtımın temel ilkelerini anlamamıza öncülük etmiştir.
Bu konuda öğreneceklerin
- Karakter, gen, alel, genotip ve fenotip kavramlarını ayırt edersin.
- Baskın ve çekinik alellerle saf ve melez genotipleri gösterirsin.
- Tek karakter çaprazlamalarında genotip ve fenotip olasılıklarını bulursun.
- İnsanda eşeyin belirlenmesini X ve Y kromozomlarıyla açıklarsın.
- Akraba evliliği ile çekinik kalıtsal hastalık riski arasındaki ilişkiyi yorumlarsın.
01 — Mendel ve bezelyeler
Bezelyelerin kısa nesil süresi, çok sayıda yavru oluşturması ve karşıt özelliklerinin kolay gözlenmesi Mendel'in düzenli deneyler yapmasını kolaylaştırdı.
02 — Kalıtımın temel kavramları
| Kavram | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Karakter | Kalıtsal olarak aktarılabilen özellik | Çiçek rengi |
| Alel | Aynı karakter üzerinde etkili olan genin alternatif biçimi | Mor (M) ve beyaz (m) |
| Genotip | Canlının ilgili karaktere ait alel dizilimi | MM, Mm veya mm |
| Fenotip | Genotip ve çevrenin etkisiyle gözlenen özellik | Mor çiçek |
03 — Baskın, çekinik, saf ve melez
| Genotip | Adlandırma | Fenotip |
|---|---|---|
| AA | Homozigot baskın (saf baskın) | Baskın |
| Aa | Heterozigot (melez) | Baskın |
| aa | Homozigot çekinik (saf çekinik) | Çekinik |
04 — Çaprazlama nasıl çözülür?
- Karakteri etkileyen alelleri ve baskınlık ilişkisini belirle.
- Anne ve baba bireylerin genotiplerini yaz.
- Her bireyin oluşturabileceği üreme hücrelerindeki alelleri belirle.
- Olası birleşmeleri çaprazlama karesine yerleştir.
- Genotip ve fenotip olasılıklarını ayrı ayrı hesapla.
05 — İnsanda eşeyin belirlenmesi
İnsanda kadınların eşey kromozomları XX, erkeklerin XY'dir. Yumurta hücreleri yalnız X taşır; sperm hücreleri X veya Y taşıyabilir. X taşıyan spermle döllenme XX, Y taşıyan spermle döllenme XY oluşmasına yol açar.
06 — Akraba evliliği ve kalıtsal hastalık riski
Akraba bireylerin ortak atalardan aynı çekinik hastalık alelini taşıma olasılığı toplumdaki rastgele iki bireye göre daha yüksek olabilir. İki taşıyıcı bireyin çocuklarında çekinik hastalığın görülme riski artar; fakat akraba evliliği hastalık kesin oluşacak demek değildir.
Mini kontrol
Bir canlının bir karaktere ait alel dizilimine ne ad verilir?
Aa genotipli birey nasıl adlandırılır?
Aa × aa çaprazlamasında çekinik fenotipli yavru olasılığı kaçtır?
Aa × Aa çaprazlamasında çekinik genotip hangisidir ve olasılığı kaçtır?
İnsanda çocuğun eşeyinin belirlenmesinde değişken olan eşey kromozomunu hangi üreme hücresi taşır?
Akraba evliliğiyle ilgili en doğru ifade hangisidir?
- 1Alel, aynı karakteri etkileyen genin alternatif biçimidir.
- 2Genotip alel dizilimi, fenotip gözlenen özelliktir.
- 3AA ve aa homozigot; Aa heterozigottur.
- 4Baskın fenotip AA veya Aa, çekinik fenotip yalnız aa olabilir.
- 5Çaprazlama sonuçları olasılık bildirir; kesin yavru sayısı vermez.
- 6Yumurta X, sperm X veya Y taşır; her doğum bağımsızdır.
- 7Akraba evliliği bazı çekinik hastalıkların görülme riskini artırabilir.