Saç rengi, kan grubu ve bitkilerde çiçek rengi gibi özelliklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasına kalıtım denir. Kalıtımı inceleyen bilim dalı genetiktir. Gregor Mendel'in bezelyelerle yaptığı kontrollü çalışmalar, kalıtımın temel ilkelerini anlamamıza öncülük etmiştir.
Bu konuda öğreneceklerin
Karakter, gen, alel, genotip ve fenotip kavramlarını ayırt edersin.
Baskın ve çekinik alellerle saf ve melez genotipleri gösterirsin.
Tek karakter çaprazlamalarında genotip ve fenotip olasılıklarını bulursun.
İnsanda eşeyin belirlenmesini X ve Y kromozomlarıyla açıklarsın.
Akraba evliliği ile çekinik kalıtsal hastalık riski arasındaki ilişkiyi yorumlarsın.
01 — Mendel ve bezelyeler
Görseli büyütMendel, tek bir karakter bakımından farklı saf bezelyeleri kontrollü biçimde çaprazladı.
Bezelyelerin kısa nesil süresi, çok sayıda yavru oluşturması ve karşıt özelliklerinin kolay gözlenmesi Mendel'in düzenli deneyler yapmasını kolaylaştırdı.
02 — Kalıtımın temel kavramları
Kavram
Açıklama
Örnek
Karakter
Kalıtsal olarak aktarılabilen özellik
Çiçek rengi
Alel
Aynı karakter üzerinde etkili olan genin alternatif biçimi
Mor (M) ve beyaz (m)
Genotip
Canlının sahip olduğu genlerin tümü; bir karakter için anneden ve babadan gelen alel çiftiyle gösterilir
MM, Mm veya mm
Fenotip
Genotip ve çevrenin etkisiyle gözlenen özellik
Mor çiçek
03 — Baskın, çekinik, saf ve melez
Bu derste bir karakter için iki alelin bulunduğu tam baskınlık modelini kullanırız. Bu modelde melez (heterozigot) bireyin fenotipinde etkisini gösteren alele baskın alel (baskın gen), etkisini göstermeyen alele çekinik alel (çekinik gen) denir. Çekinik özellik aa durumunda görülür. Bir karakter için aynı alelleri taşıyan bireylere (AA veya aa) saf döl (arı döl, homozigot), farklı alelleri taşıyan bireylere (Aa) melez döl (heterozigot) denir.
Genotip
Adlandırma
Fenotip
AA
Homozigot baskın (saf baskın)
Baskın
Aa
Heterozigot (melez)
Baskın
aa
Homozigot çekinik (saf çekinik)
Çekinik
04 — Çaprazlama nasıl çözülür?
Karakteri etkileyen alelleri ve baskınlık ilişkisini belirle.
Anne ve baba bireylerin genotiplerini yaz.
Her bireyin oluşturabileceği üreme hücrelerindeki alelleri belirle.
Olası birleşmeleri çaprazlama karesine yerleştir.
Genotip ve fenotip olasılıklarını ayrı ayrı hesapla.
05 — İnsanda eşeyin belirlenmesi
Canlıların cinsiyetini belirleyen kromozomlara eşey (cinsiyet) kromozomları, bunların dışındaki kromozomlara vücut kromozomları denir. İnsanın vücut hücrelerindeki 46 kromozomun 44'ü vücut kromozomu, 2'si eşey kromozomudur: kadınlarda 44 + XX, erkeklerde 44 + XY. Yumurta hücreleri yalnız X taşır; sperm hücrelerinin yarısı X, yarısı Y taşır. X taşıyan spermle döllenme XX (kız), Y taşıyan spermle döllenme XY (erkek) oluşmasına yol açar. Bu nedenle çocuğun cinsiyetini babadan gelen spermin taşıdığı eşey kromozomu belirler.
06 — Akraba evliliği ve kalıtsal hastalık riski
Akraba bireylerin ortak atalardan aynı çekinik hastalık alelini taşıma olasılığı toplumdaki rastgele iki bireye göre daha yüksek olabilir. İki taşıyıcı bireyin çocuklarında çekinik hastalığın görülme riski artar; fakat akraba evliliği hastalık kesin oluşacak demek değildir.
Mini kontrol
Mini soru
Bir canlının bir karaktere ait alel birleşimine ne ad verilir?
Mini soru
Aa genotipli birey nasıl adlandırılır?
Mini soru
Bezelyede sarı tohum aleli A, yeşil tohum aleli a’ya tam baskındır. Aa × aa çaprazlamasında yeşil tohumlu yavru olasılığı kaçtır?
Mini soru
Bezelyede sarı tohum aleli A, yeşil tohum aleli a’ya tam baskındır. Aa × Aa çaprazlamasında yeşil tohumlu yavrunun genotipi ve olasılığı hangisidir?
Mini soru
İnsanda çocuğun eşeyinin belirlenmesinde değişken olan eşey kromozomunu hangi üreme hücresi taşır?
Mini soru
Akraba evliliğiyle ilgili en doğru ifade hangisidir?
Kısaca özet
1Alel, aynı karakteri etkileyen genin alternatif biçimidir.
2Genotip canlının sahip olduğu genlerin (alellerin) tümü, fenotip genotip ve çevrenin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüştür.
3İki alelli modelde AA ve aa homozigot (saf döl), Aa heterozigottur (melez döl).
4Bu dersteki tam baskınlık modelinde baskın fenotip AA veya Aa, çekinik fenotip aa olabilir.
5Çaprazlama sonuçları olasılık bildirir; kesin yavru sayısı vermez.
6Yumurta X, sperm X veya Y taşır; her doğum bağımsızdır.
7Akraba evliliği bazı çekinik hastalıkların görülme riskini artırabilir.