Canlıların kalıtsal bilgisini taşıyan DNA, hücrelerde belirli bir düzen içinde paketlenir. Bu düzeni büyükten küçüğe doğru anlamak, genetik kodun nasıl saklandığını ve kopyalandığını açıklamamızı sağlar.
Bu konuda öğreneceklerin
Kromozom, DNA, gen ve nükleotit arasındaki ilişkiyi kurarsın.
Bir nükleotidin bileşenlerini ve organik bazları tanırsın.
DNA'nın çift zincirli yapısını ve baz eşleşme kuralını uygularsın.
Kromozom sayısının canlıların gelişmişliğini göstermediğini açıklarsın.
DNA'nın kendini eşleme sürecini model üzerinde yorumlarsın.
01 — Kalıtsal yapıların hiyerarşisi
Görseli büyütBüyükten küçüğe temel sıra kromozom → DNA → gen → nükleotittir.
Yapı
Açıklama
Kromozom
DNA ve özel proteinlerin oluşturduğu kromatin ipliğinin hücre bölünmesi sırasında kısalıp kalınlaşmış hâlidir. Genleri taşıyıp yeni nesillere aktarır; en karmaşık kalıtsal yapıdır.
DNA
Kalıtsal bilgiyi taşıyan ve hücreyi yöneten çift zincirli moleküldür (kalıtım maddesi). Çekirdekli (gelişmiş hücre yapılı) canlılarda hücre çekirdeğinde bulunur.
Gen
DNA'nın belirli bir özelliğe ilişkin bilgi taşıyan bölümüdür; DNA'nın görev birimidir.
Nükleotit
DNA'nın temel yapı birimidir.
02 — Nükleotidin yapısı
Her DNA nükleotidi üç bölümden oluşur: fosfat, deoksiriboz şekeri (5 karbonlu şeker) ve organik baz. DNA'da adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozin (C) olmak üzere dört çeşit organik baz bulunur. Bir nükleotidin adı, yapısındaki organik baza göre verilir: adenin nükleotit, timin nükleotit, guanin nükleotit ve sitozin nükleotit. Bu yüzden DNA'da dört çeşit nükleotit vardır. Fosfat ve deoksiriboz şekeri bütün nükleotitlerde ortaktır; nükleotitleri birbirinden ayıran organik bazdır.
Baz
Karşı zincirde eşleştiği baz
Adenin (A)
Timin (T)
Timin (T)
Adenin (A)
Guanin (G)
Sitozin (C)
Sitozin (C)
Guanin (G)
03 — Çift sarmal yapı
DNA iki nükleotit zincirinden oluşur. Zincirlerin şeker ve fosfat bölümleri dışta bir omurga oluştururken organik bazlar içte karşılıklı eşleşir: adenin timinle (A–T), guanin sitozinle (G–C) eşleşir. Bu yapı bükülmüş merdivene benzer ve çift sarmal olarak adlandırılır.
04 — DNA'nın kendini eşlemesi
DNA'nın iki zinciri birbirinden ayrılmaya başlar.
Hücredeki serbest nükleotitler, açılan zincirlerdeki uygun bazların karşısına gelir.
A'nın karşısına T, G'nin karşısına C yerleşir ve yeni zincirler oluşur.
Sonuçta başlangıçtaki DNA ile aynı bilgiyi taşıyan iki DNA molekülü meydana gelir.
Her yeni DNA bir eski zincir ve bir yeni zincir içerir.
DNA kimyasal ve çevresel etkenlerle hasar görebilir; eşlenme sırasında da yanlışlıklar oluşabilir. Hücrenin onarım sistemleri bazı hataları düzeltebilir. Bu dersteki basit baz eşleşmesi modelinde, bir zincirdeki eksik bölüm karşı zincirdeki sağlam bölümden yararlanılarak tamamlanır. İki zincirin aynı yerindeki karşılıklı bilgiler kaybolmuşsa bu modelde hangi bazların getirileceği belirlenemez. Bu gösterim hücrenin bütün onarım yollarını açıklamaz. Düzeltilmeden kalan değişimler DNA dizisini etkileyebilir ve mutasyona yol açabilir.
Mini kontrol
Mini soru
Kalıtsal yapılar büyükten küçüğe nasıl sıralanır?
Mini soru
Bir DNA nükleotidinde aşağıdakilerden hangisi bulunmaz?
Mini soru
A–T–G–C dizisinin tamamlayıcı zinciri hangisidir?
Mini soru
Gen için en doğru açıklama hangisidir?
Mini soru
DNA eşlenmesi sonunda oluşan her DNA molekülü hangi zincirleri taşır?
Mini soru
Kromozom sayısıyla ilgili hangi ifade doğrudur?
Kısaca özet
1Kalıtsal yapılar kromozom → DNA → gen → nükleotit şeklinde sıralanır.
2Nükleotit; fosfat, deoksiriboz ve organik bazdan oluşur.
3DNA'da A–T ve G–C bazları karşılıklı eşleşir.
4DNA çift zincirli ve çift sarmal yapıdadır.
5Kromozom sayısı canlının gelişmişliğini göstermez.
6DNA eşlenince her yeni DNA bir eski ve bir yeni zincir taşır.
7Bir DNA molekülünde fosfat, şeker, organik baz ve nükleotit sayıları eşittir; A sayısı T sayısına, G sayısı C sayısına eşittir.