Yoğurt ve ekmek üretiminden gen aktarılmış bakterilerle ilaç üretimine kadar birçok süreç canlılardan yararlanır. Biyoteknoloji, biyolojik sistemleri kullanarak insan ve çevre için ürün, yöntem veya çözüm geliştiren geniş bir alandır.
Bu konuda öğreneceklerin
Biyoteknoloji ile genetik mühendisliğinin ilişkisini açıklarsın.
Geleneksel ve modern biyoteknoloji örneklerini ayırt edersin.
Islah, gen aktarımı, klonlama ve gen tedavisinin temel amaçlarını yorumlarsın.
Biyoteknolojinin sağlık, tarım, hayvancılık, gıda ve çevre uygulamalarını sınıflandırırsın.
Bir biyoteknolojik uygulamayı yarar, risk ve etik boyutlarıyla dengeli değerlendirirsin.
01 — Biyoteknoloji ve genetik mühendisliği
Alan
Temel çalışma
Genetik mühendisliği
Canlıların genlerini değiştirerek onlara yeni özellikler kazandırmaya yönelik araştırmalar yapan bilim dalıdır. Genleri ayırır, çoğaltır ve bir canlıdan başka bir canlıya aktarabilir.
Biyoteknoloji
Canlıları, hücreleri veya biyolojik bilgiyi kullanarak ürün ve yöntem geliştirir.
02 — Geleneksel uygulamalar
Yoğurt, peynir, sirke ve ekmek üretiminde mikroorganizmaların doğal faaliyetlerinden yararlanılır. İstenen özellikte bitki ve hayvanların seçilerek çiftleştirilmesi ıslah veya yapay seçilim olarak adlandırılır.
Yöntem
Nasıl yapılır?
Örnek
Islah / yapay seçilim
İstenen özelliğe sahip bireyler nesiller boyunca seçilip çaprazlanır.
Verimli buğday çeşitlerinin seçilmesi
Fermantasyon
Mikroorganizmaların doğal faaliyetlerinden yararlanılır.
Yoğurt, peynir, sirke ve ekmek yapımı
03 — Modern biyoteknoloji
Görseli büyütGenetik mühendisliği geni aktarır; biyoteknolojik üretim sistemi bakterilerden insülin elde edilmesini sağlar.
Gen aktarımı: İstenen genin başka bir canlının DNA'sına yerleştirilmesidir.
Klonlama: Genetik olarak büyük ölçüde aynı hücre veya canlı kopyalarının oluşturulmasıdır.
Gen tedavisi: Hastalığa yol açan gen işlevini düzeltmeyi veya telafi etmeyi amaçlar.
Mikroenjeksiyon: Çok ince bir iğneyle hücreye ya da çekirdeğe madde veya gen aktarımıdır. Tüp bebek uygulamalarında kullanılan mikroenjeksiyon yönteminde tek bir sperm hücresi laboratuvar ortamında yumurta hücresinin içine enjekte edilir.
Aşı geliştirme: Bağışıklık sistemini belirli hastalık etkenlerine karşı hazırlamayı amaçlar.
04 — Uygulama alanları
Alan
Uygulama örneği
Sağlık
İlaç, aşı ve insülin gibi hormonların üretimi; tanı testi, gen tedavisi, doku mühendisliği ve kök hücre çalışmaları
Tarım
Kuraklığa, zararlılara veya hastalık etkenlerine dayanıklı çeşitler ve altın pirinç gibi besin değeri artırılmış ürünler geliştirme
Hayvancılık
Hastalık direnci veya verim özelliklerine yönelik ıslah
Genetik materyali laboratuvar yöntemleriyle değiştirilmiş canlılara genetiği değiştirilmiş organizma denir. Gen aktarımı belirli bir özelliği kazandırabilir; ıslahta ise var olan özelliklere sahip bireyler seçilip çaprazlanır.
Olası yarar
İzlenmesi gereken risk veya soru
İlaç üretiminin kolaylaşması
Güvenlik, erişim ve maliyet
Ürün veriminin artması
Ekosistem ve biyolojik çeşitlilik üzerindeki uzun dönemli etki
Hastalığın tedavi edilmesi
Hedef dışı etkiler ve etik sınırlar
Kirleticilerin parçalanması
Kullanılan organizmaların çevrede denetlenmesi
Mini kontrol
Mini soru
İnsan insülin geninin bakteri DNA'sına yerleştirilmesi hangi çalışmaya doğrudan örnektir?
Mini soru
Yoğurt üretimi hangi grupta değerlendirilir?
Mini soru
Klonlanan canlının kalıtsal özellikleri en çok hangi canlıya benzer?
Mini soru
Gen tedavisinin temel amacı hangisidir?
Mini soru
Petrolü zararsız maddelere dönüştürebilen mikroorganizmaların kullanılması hangi alana örnektir?
Mini soru
Bir GDO'nun değerlendirilmesinde en bilimsel yaklaşım hangisidir?
Kısaca özet
1Biyoteknoloji canlı ve biyolojik bilgiden ürün veya yöntem geliştirmek için yararlanır.
2Genetik mühendisliği genler üzerinde çalışır ve biyoteknolojiye araç sağlayabilir.
3Fermantasyon ve ıslah geleneksel; gen aktarımı, klonlama ve gen tedavisi modern uygulamalardandır.
4Biyoteknoloji sağlık, tarım, hayvancılık, gıda ve çevrede kullanılır.
5Bir uygulama amaç, yöntem, yarar, risk, etik ve hukuk boyutlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.