Yıl içinde sıcaklıkların ve gündüz sürelerinin değişmesinin temel nedeni Dünya'nın Güneş'e bazen yaklaşıp bazen uzaklaşması değildir. Mevsimleri; Dünya'nın dönme ekseninin eğik olması ve Güneş çevresinde dolanması birlikte oluşturur.
Bu konuda öğreneceklerin
Dünya'nın dönme ekseni, Ekvator düzlemi ve dolanma düzlemini ayırt edersin.
Eksen eğikliği ile ışınların geliş açısı arasındaki ilişkiyi açıklarsın.
21 Haziran, 21 Aralık, 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinin özelliklerini yorumlarsın.
Güneş ışınlarının geliş açısı, birim yüzeye düşen enerji ve gölge boyu arasında ilişki kurarsın.
Yarım kürelerde zıt mevsimler yaşanmasının nedenini açıklarsın.
01 — Dünya'nın hareketleri ve eksen eğikliği
Dünya kendi ekseni çevresinde batıdan doğuya yaklaşık 24 saatte döner; Güneş çevresindeki dolanımını yaklaşık 365 gün 6 saatte tamamlar. Dünya'nın dönme ekseni, dolanma düzlemine dik olan doğrultuyla yaklaşık 23°27′ açı yapar. Bu eksen eğikliği nedeniyle Ekvator düzlemi ile dolanma düzlemi çakışmaz; aralarında da yaklaşık 23°27′ açı vardır.
Kavram
Açıklama
Dönme ekseni
Dünya'nın Kuzey ve Güney Kutbu'ndan geçtiği varsayılan ve Dünya'nın etrafında döndüğü hayali doğrudur.
Ekvator düzlemi
Dünya'yı Kuzey ve Güney Yarım Küre olarak ayıran Ekvator çemberinin oluşturduğu düzlemdir.
Dolanma düzlemi
Dünya'nın Güneş çevresinde izlediği yörüngenin bulunduğu düzlemdir.
Eksen eğikliği
Dönme ekseninin, dolanma düzlemine dik doğrultuyla yaklaşık 23°27′ açı yapmasıdır. Bu eğiklik yıl boyunca aynı kalır.
02 — Mevsimlerin gerçek nedeni
Görseli büyütDünya ocak başında Güneş'e daha yakınken Kuzey Yarım Küre kışı yaşar. İki konumda eksenler paraleldir: kuzey ucu ocakta Güneş'ten uzağa, temmuzda Güneş'e doğru eğiktir. Uzaklık mevsimlerin temel nedeni değildir. Tarihler ve uzaklıklar yaklaşık, çizim ölçek dışıdır.
03 — Işığın geliş açısı, enerji ve gölge
Güneş ışınları bir yüzeye daha dik geldiğinde aynı miktardaki enerji daha küçük bir alana yayılır. Birim yüzeye düşen enerji artar ve ısınma daha fazla olur. Işınlar eğik geldiğinde enerji daha geniş bir alana dağıldığı için ısınma azalır.
Işınların durumu
Aydınlanan alan
Birim yüzeye enerji
Gölge boyu
Dike yakın
Daha küçük
Daha fazla
Daha kısa
Eğik
Daha büyük
Daha az
Daha uzun
04 — Dört önemli tarih
Tarih
Işınların dik geldiği yer
Kuzey Yarım Küre
Güney Yarım Küre
21 Haziran
Yengeç Dönencesi
Yaz başlar; en uzun gündüz
Kış başlar; en uzun gece
21 Aralık
Oğlak Dönencesi
Kış başlar; en uzun gece
Yaz başlar; en uzun gündüz
21 Mart
Ekvator
İlkbahar başlar
Sonbahar başlar
23 Eylül
Ekvator
Sonbahar başlar
İlkbahar başlar
Ekvator üzerinde gece ve gündüz süreleri yıl boyunca eşittir. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yıl içindeki gece-gündüz süresi farkı büyür.
Mini kontrol
Mini soru
Mevsimlerin oluşmasının temel nedeni hangisidir?
Mini soru
Yatay zemine dik yerleştirilmiş aynı boydaki çubuk için Güneş’in ufuk üzerindeki yükselme açısı arttığında hangisi gerçekleşir?
Mini soru
Kitabın ideal mevsim modelinde 21 Haziran’da Kuzey Yarım Kürenin kutup bölgesi dışında hangi durum yaşanır?
Mini soru
21 Aralık’ta Güneş ışınları yerel güneş öğlesinde hangi enleme dik gelir?
Mini soru
Kitabın ideal ekinoks modelinde 21 Mart ve 23 Eylül’de yerel güneş öğlesinin ortak özelliği hangisidir?
Mini soru
Türkiye yaz mevsimini yaşarken Arjantin'in kış mevsimini yaşamasının nedeni nedir?
Kısaca özet
1Mevsimler, eksen eğikliği ve dolanma hareketinin ortak sonucudur.
2Dik gelen ışınlar daha küçük alanı aydınlatır, birim yüzeye daha çok enerji aktarır ve gölgeyi kısaltır.
321 Haziran'da ışınlar Yengeç, 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne dik gelir.
421 Mart ve 23 Eylül ekinoks tarihleridir; gece ve gündüz eşittir.
5Kuzey ve Güney Yarım Kürelerde aynı anda zıt mevsimler yaşanır.
6Dönme ekseni, dolanma düzlemine dik doğrultuyla yaklaşık 23°27′ açı yapar; Ekvator düzlemi ile dolanma düzlemi çakışmaz.
721 Haziran ve 21 Aralık gün dönümüdür; bu tarihlerde kutup dairelerinde 24 saat gündüz ya da 24 saat gece yaşanır.
8Yatay zeminde dik duran bir cisme ışınlar zeminle 45° açı yaparak geldiğinde gölge boyu cismin boyuna eşittir; Ekvator'da gece ve gündüz süreleri yıl boyunca yaklaşık eşittir.