Bugün yağmurlu olması bir hava olayıdır; bir bölgede kışların uzun yıllar boyunca ılık ve yağışlı geçmesi ise iklimle ilgilidir. Bu iki kavram aynı atmosfer olaylarını incelese de zaman ve alan ölçekleri farklıdır.
Bu konuda öğreneceklerin
Hava olayı ile iklimi zaman, alan ve değişkenlik bakımından karşılaştırırsın.
Alçak ve yüksek basınç alanlarındaki hava hareketlerini açıklarsın.
Rüzgârın yönünü ve nemin yağış oluşumundaki rolünü yorumlarsın.
Meteoroloji ile klimatolojinin çalışma alanlarını ayırt edersin.
Küresel iklim değişikliğinin neden, sonuç ve çözüm yollarını değerlendirirsin.
01 — Hava olayı nedir?
Belirli bir yerde ve kısa bir zaman aralığında görülen sıcaklık, rüzgâr, nem, basınç ve yağış gibi atmosfer koşullarına hava olayı denir. Hava olayları kısa sürede değişebilir ve dar alanlarda farklılık gösterebilir. Hava olaylarının oluşumunu, değişimini ve nedenlerini inceleyen bilim dalına meteoroloji, bu alanda çalışan uzmanlara meteorolog denir.
02 — Nem ve yağış çeşitleri
Havadaki su buharı miktarı nem olarak adlandırılır ve higrometreyle ölçülür. Hava soğuduğunda su buharı yoğuşarak su damlacıklarına ya da kırağılaşarak buz kristallerine dönüşebilir; oluştuğu yere ve koşullara göre yağmur, kar, dolu, çiy, kırağı veya sis görülebilir.
Olay
Oluşum
Yağmur
Bulutlardaki su damlacıklarının büyüyerek sıvı hâlde yeryüzüne düşmesi
Kar
Bulutlardaki su buharının buz kristallerine dönüşüp yeryüzüne düşmesi
Dolu
Bulut içindeki buz parçalarının hava akımlarıyla büyüyüp yeryüzüne düşmesi
Çiy
Su buharının soğuk yüzeylerde sıvı damlacıklara dönüşmesi
Kırağı
Su buharının çok soğuk yüzeylerde buz kristallerine dönüşmesi
Sis
Yeryüzüne yakın havadaki su buharının yoğuşarak çok küçük su damlacıkları oluşturması
03 — Basınç ve rüzgâr
Görseli büyütBu görsel ısınma ve soğumaya bağlı basınç oluşumunun basit modelidir. Modelde sıcak yerde yükselen hava alçak, soğuk yerde alçalan hava yüksek basınçla ilişkilendirilir. Yüzey rüzgârı yüksek basınçtan alçak basınca yönelir. Gerçek hava olaylarında yalnız sıcaklık farkından basınç veya rüzgâr yönü belirlenemez.
Özellik
Modelde alçak basınç
Modelde yüksek basınç
Bu modelde sıcaklık
Daha sıcak
Daha soğuk
Havanın yoğunluğu
Daha az
Daha fazla
Dikey hava hareketi
Yükselici
Alçalıcı
Yüzeye uygulanan basınç
Hava yükselirken azalır
Hava alçalırken artar
Hava durumu
Genellikle bulutlu; yağış ihtimali fazla
Genellikle açık; yağış ihtimali az
04 — İklim ve hava olaylarını karşılaştır
İklim, geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen sıcaklık, basınç, nem, rüzgâr ve yağış gibi hava olaylarının ortalama ve genel özellikleridir. İklim normalleri hesaplanırken genellikle ardışık 30 yıllık veriler kullanılır. İklim tiplerini, özelliklerini, oluşum nedenlerini ve insan yaşamına etkilerini inceleyen bilim dalına iklim bilimi (klimatoloji), bu alanda çalışan uzmanlara iklim bilimci (klimatolog) denir.
Özellik
Hava olayları
İklim
Zaman
Saatler, günler veya kısa dönemler
Uzun yıllar; iklim normalleri için genellikle 30 yıllık veriler
Alan
Dar ve yerel
Geniş bölge
Değişkenlik
Sık değişebilir
Genel özellikleri yavaş değişir
Bilim dalı
Meteoroloji
Klimatoloji
Uzman
Meteorolog
Klimatolog
Ülkemizde karasal iklim, Karadeniz iklimi ve Akdeniz iklimi görülür.
İklim tipi
Yazlar
Kışlar
Karasal iklim
Sıcak ve kurak
Soğuk ve kar yağışlı
Karadeniz iklimi
Serin; her mevsim yağış görülür
Kıyılarda ılık, yükseklerde soğuk
Akdeniz iklimi
Sıcak ve kurak
Ilık ve yağışlı
05 — Küresel iklim değişikliği
Sera etkisi Dünya'nın yaşanabilir sıcaklıkta kalmasına yardım eden doğal bir süreçtir. Fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma ve bazı üretim faaliyetleri atmosferdeki sera gazlarını artırdığında bu etki güçlenir. Dünya'nın uzun dönemli ortalama sıcaklığındaki artış küresel ısınma; bunun iklim sisteminde oluşturduğu geniş değişimler iklim değişikliği olarak adlandırılır.
Neden
Olası sonuç
Çözüm yaklaşımı
Fosil yakıt tüketimi
Sera gazlarının artması
Enerji verimliliği ve temiz enerji
Ormansızlaşma
Karbon tutan alanların azalması
Ormanları koruma ve ağaçlandırma
Aşırı tüketim ve atık
Kaynak ve enerji kullanımının artması
Azaltma, yeniden kullanma ve geri dönüşüm
Mini kontrol
Mini soru
“Önümüzdeki üç gün yağmur bekleniyor.” ifadesi hangi kavramla ilgilidir?
Mini soru
Havanın bağıl nemini ölçen araç hangisidir?
Mini soru
Rüzgâr genel olarak hangi yönde eser?
Mini soru
Diğer etkilerin ihmal edildiği basit modelde ısınan havanın yoğunluğu azalır ve yerel alçak basınçla ilişkilendirilir. Bu hava genellikle nasıl hareket eder?
Mini soru
İklimi inceleyen bilim dalı ve uzman eşleştirmesi hangisidir?
Mini soru
İklim değişikliğiyle mücadelede hangisi doğrudan sera gazı salımını azaltmaya yardımcı olur?
Kısaca özet
1Hava olayları kısa süreli ve yerel; iklim geniş bir bölgenin uzun yıllara ait ortalama ve genel hava koşullarıdır. İklim normalleri için genellikle 30 yıllık veriler kullanılır.
2Nem havadaki su buharı miktarıdır; yağış ve yoğunlaşma olayları farklı koşullarda oluşur.
3Isınma-soğuma modelinde alçak basınç yükselen, yüksek basınç alçalan havayla ilişkilendirilir; gerçek hava olaylarında başka etkenler de rol oynar.
4Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca eser.
5Hava olaylarını meteoroloji, iklimi klimatoloji inceler.
6Güçlenen sera etkisi iklim değişikliğini hızlandırabilir; çözüm veriye dayalı ortak çaba gerektirir.
7Türkiye'de karasal iklim, Karadeniz iklimi ve Akdeniz iklimi görülür.