7. sınıf · 4. ünite

Mercekler

İnce kenarlı ve kalın kenarlı merceklerin ışığı nasıl kırdığını deneyerek keşfet; merceklerin göz kusurlarında ve teknolojideki kullanım alanlarını sınıflandır.

FB.7.4.2 · FB.7.4.320 dakika6 mini soru
Mercekler kapak görseli
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Mercekler

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Bir su damlasının altındaki yaprak damarlarının veya büyüteçle bakılan yazıların daha büyük görünmesi dikkatini çekmiş olabilir. Aynalar ışığı yansıtır; mercekler ise ışığı kırarak görüntü oluşmasına yardım eder. Bu konuda havada kullanılan cam veya plastik merceklerin ince ve kalın kenarlı türlerini, ışığı toplama ve dağıtma davranışlarını ve kullanım alanlarını keşfedeceksin.

Bu konuda öğreneceklerin

  • Merceklerin yapısını ve ışığı kırarak görüntü oluşturma özelliğini tanımlarsın.
  • Mercekleri ince kenarlı (yakınsak) ve kalın kenarlı (ıraksak) mercek olarak sınıflandırırsın.
  • İnce ve kalın kenarlı merceklerde odak noktasını ve görüntü özelliklerini karşılaştırırsın.
  • Ormanlara bırakılan cam atıklarının neden yangına yol açtığını bilimsel olarak açıklarsın.
  • Merceklerin günlük yaşamda, göz kusurlarında ve teknolojideki kullanım alanlarını gruplandırırsın.

Mercek nedir ve kaça ayrılır?

Bu derste ele alınan mercekler, cam veya saydam plastikten yapılan ve en az bir yüzeyi eğri olan optik araçlardır. Işık, merceğe girerken ve çıkarken farklı ortamlar arasında geçiş yapar. Yüzeye dik geçen bir ışın doğrultu değiştirmeyebilir. Aşağıdaki ince ve kalın kenarlı mercek karşılaştırmaları havadaki cam veya plastik mercekler içindir.

Mercekler kenarlarının ve ortalarının kalınlığına göre iki gruba ayrılır:

1. İnce kenarlı (Yakınsak) mercek

2. Kalın kenarlı (Iraksak) mercek

İnce kenarlı (Yakınsak) mercek

Kenarları ortasına göre daha ince (ortası şişkin) olan merceklere ince kenarlı mercek veya yakınsak mercek denir. Çizimlerde iki ucu dışa dönük ok (↕) sembolüyle gösterilir.

Işığı toplar: Asal eksene paralel olarak gelen ışık ışınlarını kırarak tek bir noktada toplar. Işınların toplandığı bu noktaya odak noktası (F) denir.

Görüntü özellikleri: İnce kenarlı mercek, cisim odak noktasından daha yakındayken büyüteç gibi kullanılarak düz ve büyük görüntü verebilir. Cisim uzaklığı değiştiğinde görüntünün özellikleri de değişir; bu yüzden her durumda büyütür denemez.

Büyüteç etkisi: Kuyumcuların, saat tamircilerinin ve araştırmacıların kullandığı büyüteçler birer ince kenarlı mercektir; yakınındaki yazıları düz ve büyük gösterir.

Üstte ince kenarlı merceğe paralel gelen ışınlar sağdaki F odak noktasında birleşir. Altta kalın kenarlı mercek ışınları dağıtır; geriye doğru kesikli uzantılar soldaki sanal odakta birleşir. Işınlar ve odaklar ince mercek yaklaşımıyla temsil edilir.Görseli büyüt
İnce ve kalın kenarlı merceklerde odak modeli
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Mercekler

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Kalın kenarlı (Iraksak) mercek

Kenarları ortasına göre daha kalın (ortası çukur/ince) olan merceklere kalın kenarlı mercek veya ıraksak mercek denir. Çizimlerde uçları içe dönük ok sembolüyle gösterilir.

Işığı dağıtır: Asal eksene paralel olarak gelen ışık ışınlarını birbirinden uzaklaştırarak (dağıtarak) kırar. Dağılan ışınların kendileri değil, arkadaki uzantıları odak noktasında (F) kesişir.

Görüntü özellikleri: Cisim nerede olursa olsun her zaman DÜZ ve cisimden KÜÇÜK görüntü oluşturur. (Görev ve görüntü özelliği bakımından tümsek aynaya benzer).

Kullanım örneği: Kalın kenarlı mercekler miyop göz kusurunu düzeltmek için kullanılır. Kapı dürbünleri ise geniş alanı göstermek için birden fazla optik bileşen içerebilen sistemlerdir; tek bir kalın kenarlı mercekle aynı sayılmamalıdır.

Merceklerin günlük yaşam ve teknolojideki kullanım alanları

Gözümüzün içinde de doğal bir ince kenarlı mercek (göz merceği) bulunur. Ayrıca gözlüklerde, kontak lenslerde ve pek çok teknolojik araçta mercekler kullanılır:

Özellik / Kullanım Alanıİnce Kenarlı (Yakınsak) MercekKalın Kenarlı (Iraksak) Mercek
Şekil özelliğiKenarları ince, ortası şişkin (kalın)Kenarları kalın, ortası ince (çukur)
Işığı kırma şekliParalel gelen ışınları bir noktada TOPLARParalel gelen ışınları DAĞITARAK kırar
Görüntü özelliğiDüz ve büyük VEYA ters görüntüHer zaman DÜZ ve KÜÇÜK görüntü
Düzeltilen göz kusuruHİPERMETROP (Yakını net görememe kusuru)MİYOP (Uzağı net görememe kusuru)
Günlük yaşam ve teknoloji örnekleri• Büyüteç • Gözümüzdeki doğal göz merceği • Mercekli mikroskop ve mercekli teleskoplar • Fotoğraf makinesi, kamera ve projeksiyon sistemleri• Miyop gözlüğü ve kontakt lensleri • Bazı teleskop, kamera ve kapı dürbünü gibi çok bileşenli optik sistemlerde diğer elemanlarla birlikte

Mini kontrol

Mini soru

Kenarları ortasına göre daha ince olan bir mercek türü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Mercekler · 1. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Miyop göz kusuru olan Ahmet ile hipermetrop göz kusuru olan Zeynep’in gözlüklerinde sırasıyla hangi mercekler kullanılır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Mercekler · 2. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Uygun biçimli bir cam parçasının Güneş ışığı altında kuru otlarda yangın riski oluşturması hangi olayla açıklanabilir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Mercekler · 3. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Havadaki gerçek bir cismi her zaman düz ve küçük gösteren kalın kenarlı mercek aşağıdaki amaçlardan hangisinde kullanılır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Mercekler · 4. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Aşağıdaki optik araç çiftlerinden hangisi ışığı toplama veya dağıtma davranışı bakımından birbirine benzerlik gösterir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Mercekler · 5. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

I. Mercekli mikroskop ve mercekli teleskop II. Fotoğraf makinesinin objektifi III. İnsan gözündeki göz merceği Yukarıdakilerden hangilerinde ince kenarlı mercek bulunabilir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Mercekler · 6. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Kısaca özet
  1. 1Işığı kırarak görüntü oluşturan saydam optik araçlara mercek denir; ince kenarlı ve kalın kenarlı olarak ikiye ayrılır.
  2. 2İnce kenarlı (yakınsak) merceğin ortası şişkindir; paralel gelen ışığı odak noktasında (F) toplar ve büyüteç olarak kullanılır.
  3. 3Kalın kenarlı (ıraksak) merceğin ortası incedir; paralel gelen ışığı dağıtarak kırar ve her zaman düz-küçük görüntü oluşturur.
  4. 4Bazı cam parçaları ve su dolu şişeler, uygun koşullarda Güneş ışığını toplayarak yangın riski oluşturabilir. Atıklar doğada bırakılmamalıdır.
  5. 5Miyop (uzağı görememe) kalın kenarlı mercekle; hipermetrop (yakını görememe) ise ince kenarlı mercekle düzeltilir.
  6. 6Büyüteç, mercekli mikroskop ve teleskoplar, fotoğraf makineleri ve kapı dürbünleri merceklerden yararlanan araçlara örnektir. Bu araçların bazıları birden fazla mercek ve başka optik eleman içerir.