Ortam değiştiren ışığın izlediği yolu gözlemle; az yoğun ve çok yoğun ortamlarda ışığın nasıl kırıldığını ve günlük yaşam örneklerini keşfet.
FB.7.4.120 dakika6 mini soru
Su dolu cam bir bardağın içine kalem ya da çay kaşığı bıraktığında, kaşığın su yüzeyine değdiği noktadan itibaren kırılmış gibi göründüğünü fark etmişsindir. Deniz kenarında berrak suya baktığında ise dipteki taşlar ve balıklar elini uzatsan tutacakmışsın gibi sana çok yakın görünür. Oysa ne kaşık gerçekten kırılmıştır ne de taşlar o kadar yakındır! Bu konuda bir saydam ortamdan başka bir saydam ortama geçen ışığın neden ve nasıl yön değiştirdiğini keşfedeceksin.
Bu konuda öğreneceklerin
Işığın farklı saydam ortamlardaki süratini ve kırılma davranışını, ortamların kırıcılığıyla ilişkilendirirsin.
Gelen ışın, kırılan ışın, yüzeyin normali, gelme açısı ve kırılma açısı kavramlarını çizim üzerinde gösterirsin.
Az yoğun ortamdan çok yoğun ortama ve çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçen ışığın izlediği yolu karşılaştırırsın.
Günlük yaşamda ışığın kırılmasıyla oluşan olayları (görünür derinlik, prizmada renkler) yorumlarsın.
Işığın kırılması nedir ve neden gerçekleşir?
Işık, kırıcılıkları farklı iki saydam ortam arasında eğik olarak geçerken doğrultu değiştirebilir. Bu olay ışığın kırılmasıdır. Buradaki optik yoğunluk, maddenin kütle/hacim yoğunluğu değil, ışığı kırma özelliği anlamında kullanılır.
Işığın kırılma davranışı, farklı ortamlardaki yayılma süratinin farklı olmasından kaynaklanır:
Ortamın optik yoğunluğu, yani kırıcılığı arttıkça ışığın o ortamdaki sürati azalır.
Bu derste kullanılan tipik saydam ortamlar için kırıcılık sıralaması: Cam > Su > Hava > Boşluk. Cam türüne ve ışığın rengine göre sayısal değerler değişebilir.
Işığın bu ortamlardaki yayılma sürati sıralaması: Boşluk (≈ Hava) > Su > Cam.
Kırılma ile ilgili temel kavramlar
Gelen ışın: Işık kaynağından çıkıp iki saydam ortamı ayıran yüzeye ulaşan ışındır.
Kırılan ışın: İkinci saydam ortama geçerek doğrultu değiştiren ışındır.
Yüzeyin Normali (N): İki ortamı ayıran yüzeye, ışının değdiği noktadan 90° dik olarak çizilen hayalî kesikli çizgidir.
Gelme açısı: Gelen ışın ile yüzeyin normali (N) arasında kalan açıdır.
Kırılma açısı: Kırılan ışın ile yüzeyin normali (N) arasında kalan açıdır.
Ortam yoğunluğuna göre ışığın izlediği yol (Kırılma kuralları)
Işığın bir saydam ortamdan diğerine geçerken nasıl kırılacağını belirleyen 3 altın kural vardır:
1. Az yoğun ortamdan → Çok yoğun ortama geçiş
(Örnek: Havadan Suya veya Cama)
Azalır (Yavaşlar)
Yüzeyin normaline (N) YAKLAŞARAK kırılır.
Gelme açısı > Kırılma açısı
2. Çok yoğun ortamdan → Az yoğun ortama geçiş
(Örnek: Camdan Suya veya Havaya)
Artar (Hızlanır)
Yüzeyin normalinden (N) UZAKLAŞARAK kırılır.
Kırılma açısı > Gelme açısı
3. Yüzeye DİK (90° açıyla, Normal üzerinden) gelen ışın
Ortama göre değişir (azalır veya artar)
KIRILMAZ! Doğrultu değiştirmeden düz geçer.
Gelme açısı = 0°, Kırılma açısı = 0°
Günlük yaşamda ışığın kırılması ve Görünür derinlik
Bulunduğumuz ortamdan yoğunluğu farklı başka bir saydam ortamdaki cisme baktığımızda, cisimden gelen ışınlar kırılarak gözümüze ulaştığı için cismi gerçek yerinde göremeyiz:
Havadan suya bakıldığında: Suyun içindeki cisim, yüzeye gerçekte olduğundan daha yakın, yani daha sığ bir yerdeymiş gibi görünür.
Sudan havaya bakıldığında: Havadaki cisim, su yüzeyine göre daha yüksekte ve gözlemciye daha uzaktaymış gibi algılanabilir. Bu açıklama düz bir su yüzeyi için kullanılan sadeleştirilmiş modeldir.
Diğer günlük yaşam örnekleri: Çay bardağındaki kaşığın kırık görünmesi, yağmur sonrası gökkuşağı oluşumu, çölde ve sıcak asfaltta görülen serap olayı, prizmadan geçen beyaz ışığın renklere ayrılması (en az kırılan kırmızı, en çok kırılan mor ışıktır).
Mini kontrol
Mini soru
Bir ışık ışınının K saydam ortamından L saydam ortamına geçerken yüzeyin normaline yaklaşarak kırıldığı gözlemleniyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Mini soru
Hava ortamından su ortamına yüzeye dik (90° açıyla, normalin üzerinden) gönderilen bir ışık ışını için aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
Mini soru
Işığın Cam, Su ve Hava ortamlarındaki yayılma süratleri (V_cam, V_su, V_hava) arasındaki doğru sıralama aşağıdakilerden hangisidir?
Mini soru
Düz bir su yüzeyine havadan bakan kişi, su içindeki taşı yüzeye göre nasıl görür?
Mini soru
X ortamından Y ortamına eğik gelen ve Y ortamına geçen ışın normale yaklaşarak kırılıyor. Aşağıdaki geçişlerden hangisi bu duruma örnek olabilir?
Mini soru
Aşağıdaki olaylardan hangisi ışığın kırılması ile açıklanamaz?
Kısaca özet
1Işığın yoğunlukları farklı bir saydam ortamdan diğerine geçerken doğrultu değiştirmesine ışığın kırılması denir.
2Bu dersteki modelde optik yoğunluk/kırıcılık arttıkça ışığın sürati azalır (tipik sıralama: Hava > Su > Cam).
3Az yoğun ortamdan çok yoğun ortama geçen ışık normale yaklaşarak kırılır (Gelme açısı > Kırılma açısı).
4Çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçen ışık normalden uzaklaşarak kırılır (Kırılma açısı > Gelme açısı).
5Yüzeye dik (normalin üzerinden) gelen ışık kırılmadan düz geçer, ancak sürati değişir.
6Havadan suya bakan kişi su içindeki cismi olduğundan daha yakında; sudan havaya bakan ise dışarıdaki cismi daha uzakta görür.
Işığın Kırılması | 7. Sınıf Fen Bilimleri Konu Anlatımı | FenYörünge