Solunum Sistemi Yapı ve Organları
Solunum sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde incele, soluk alıp verme ve gaz alışverişini keşfet.
Derin bir nefes aldığında göğüs kafesinin genişlediğini, nefesini verdiğinde ise tekrar daraldığını hissedebilirsin. Koştuğunda ya da merdiven çıktığında soluk alıp verişinin hızlandığını fark etmişsindir. Bu sırada aldığın hava akciğerlerine hangi yoldan ulaşır? Bu konuda solunum sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini, alveollerdeki gaz alışverişini ve soluk alıp verme hareketlerini keşfedeceksin.
Bu konuda öğreneceklerin
- Solunum sistemini oluşturan yapı ve organların niteliklerini tanımlarsın.
- Solunum sistemi modeli üzerinde havanın izlediği yolu inceleyerek gözlem verilerini kaydedersin.
- Alveoller ile kılcal damarlar arasındaki oksijen ve karbon dioksit geçişini açıklarsın.
- Soluk alma ve soluk verme sırasında diyafram ile göğüs kafesindeki değişimleri karşılaştırırsın.
01 — Solunum sistemi hangi yapı ve organlardan oluşur?
Hücrelerimiz oksijen kullanarak besinlerden enerji elde eder. Bu sırada karbon dioksit açığa çıkar. Dışarıdan alınan havadaki oksijenin kana geçmesini ve karbon dioksidin vücuttan uzaklaştırılmasını sağlayan yapı ve organlar solunum sistemini oluşturur.
Modelde burundan giren havayı takip et. Hava önce yutak ve gırtlaktan geçer. Soluk borusundan sonra bronşlara ayrılan yol, akciğerlerde bronşçuklara ve onların ucundaki alveollere uzanır.
- Burun. Burun içindeki mukus havanın nemlenmesine, yüzeye yakın kılcal damarlar ise havanın ısınmasına yardımcı olur. Kıllar ve mukus havadaki parçacıkların bir bölümünü tutar.
- Yutak. Burun ve ağız boşluklarının arkasında bulunan geçittir. Soluk alırken havanın gırtlağa iletilmesini sağlar.
- Gırtlak. Yutakla soluk borusu arasındadır. Buradaki ses telleri titreşerek ses oluşturabilir.
- Soluk borusu. Gırtlaktan gelen havayı bronşlara iletir.
- Akciğerler. Göğüs kafesinde, kalbin iki yanında bulunur. Süngerimsi yapıdadır. Kalp sol tarafta daha fazla yer kapladığından sol akciğer sağ akciğerden biraz küçüktür.
- Bronşlar ve bronşçuklar. Soluk borusu sağ ve sol akciğere giden iki ana bronşa ayrılır. Bronşların akciğer içinde oluşturduğu ince dallara bronşçuk denir.
- Alveoller. Bronşçukların uçlarına yakın bölgelerde kümelenen küçük hava kesecikleridir. Çevrelerinde kılcal damarlar bulunur.
Görseli büyütBurundan giren hava yutak, gırtlak ve soluk borusundan geçer, akciğerlerde dallanan hava yollarıyla alveollere ulaşır.
BİLGİ · Burundan soluk almakDinlenirken rahatça burnundan soluk almayı dene ve nefesini doğal biçimde ver. Burnun, içeri giren havanın ısınmasına ve nemlenmesine yardımcı olur. Bir elini karnına koyduğunda diyafram hareketinin etkisiyle karnının hafifçe hareket ettiğini fark edebilirsin.
02 — Alveollerde gaz alışverişi nasıl gerçekleşir?
Karbon dioksit taşıyan kan akciğerlere ulaştığında, alveolleri çevreleyen ince damarlardan geçer. Gaz alışverişi alveollerdeki hava ile kılcal damarlardaki kan arasında gerçekleşir.
- Alveoldeki oksijenin bir bölümü ince duvarı geçerek kana katılır. Dolaşım sistemi bu oksijeni hücrelere ulaştırır.
- Kandaki karbon dioksidin bir bölümü ters yönde ilerler, alveolün içindeki havaya geçer. Soluk verirken dışarı çıkan hava bu karbon dioksidi de taşır.
Görseli büyütOksijen alveoldeki havadan kana, karbon dioksit ise kandan alveoldeki havaya geçer.
ÖRNEK · Ters duran ağaç benzetmesiAğacın gövdesi soluk borusunu, iki ana dalı bronşları ve ince dalları bronşçukları hatırlatır. Dalların ucundaki yapraklar ise konumları bakımından alveollere benzetilebilir.
DİKKAT · Akciğerlerde gaz alışverişinin yeri alveollerdirSoluk borusu, bronşlar ve bronşçuklar havayı taşır. Oksijenin kana, karbon dioksidin havaya geçmesi alveoller ile kılcal damarlar arasında gerçekleşir.
03 — Soluk alıp verme sırasında vücudumuzda neler değişir?
Diyafram, göğüs boşluğunu karın boşluğundan ayıran kubbe biçimli bir kastır. Diyafram ve kaburgalar arasındaki kaslar, göğüs boşluğunun hacmini değiştirir. Akciğerler bu değişime bağlı olarak genişler ya da küçülür.
- Soluk alma. Diyafram kasılıp aşağı iner ve düzleşir. Kaburgalar arasındaki kasların yardımıyla göğüs kafesi genişler. Göğüs boşluğunda yer açılınca akciğerlerin hacmi artar ve hava içeri girer.
- Dinlenme sırasında soluk verme. Diyafram gevşer ve kubbesi yukarı çıkar. Kaburgalar arasındaki kaslar gevşeyince göğüs kafesi daralır. Akciğerler esnek yapıları sayesinde küçülür ve hava dışarı çıkar.
Görseli büyütDiyafram soluk alırken aşağı inip düzleşir, dinlenirken soluk verirken gevşeyip kubbe biçimini yeniden alır.
Modeli incele, gözlemini kaydet
İlk şemada burundan başlayan hava yolunu izle ve gaz alışverişinin yapıldığı yere kadar hangi yapılardan geçtiğini yaz. İkinci şemadaki gaz oklarının başladığı ve bittiği yerleri karşılaştır. Son şemada diyaframın iki konumunu incele. Gözlem tablosunu kendi cümlelerinle doldur.
| Modelde incelediğim bölüm | Gözlemim |
|---|---|
| Burundan alveole kadar izlenen yol | … |
| Oksijenin ve karbon dioksidin geçiş yönleri | … |
| Soluk alırken ve verirken diyaframın konumu | … |
Bir arkadaşınla notlarını karşılaştır. Diyaframın hareketinin akciğerlerin hacmini nasıl değiştirdiğini tablodaki gözlemine dayanarak açıkla.
DİKKAT · Verdiğimiz havada oksijen de bulunurAldığımız havadaki oksijenin bir bölümü kana geçer. Verdiğimiz havada kalan oksijenin yanı sıra azot ve karbon dioksit gibi başka gazlar da bulunur.
Mini kontrol
Burundan alınan havanın gaz alışverişinin yapıldığı yere kadar izlediği sıra hangisidir?
Solunum sistemi yapıları ve görevleriyle ilgili hangi eşleştirme yanlıştır?
Bir öğrencinin çizdiği modelde, küçük hava kesecikleri bir kılcal damar ağıyla çevrilidir. Öğrenci gazların geçiş yönünü hangi oklarla göstermelidir?
Bir öğrenci soluk alma sırasında göğüs kafesinin genişlediğini gözlemliyor. Bu gözlemle birlikte diyafram ve akciğerlerde hangi değişim beklenir?
Ece, “Soluk verirken dışarıya çıkan havanın tamamı karbon dioksittir.” diyor. Hangi gözlem Ece’nin görüşünü çürütür?
I. Diyafram, göğüs boşluğunu karın boşluğundan ayıran kastır. II. Sağ akciğer sol akciğerden biraz daha büyüktür. III. Dinlenirken soluk verme sırasında göğüs kafesi genişler. Solunum sistemiyle ilgili bu ifadelerden hangileri doğrudur?
Kısaca özet
- Solunum sistemi oksijenin kana geçmesini ve karbon dioksidin vücuttan uzaklaştırılmasını sağlar.
- Burundan giren hava yutak, gırtlak, soluk borusu, bronş ve bronşçuklardan alveollere ulaşır.
- Burun havanın ısınmasına, nemlenmesine ve bazı parçacıkların tutulmasına yardımcı olur.
- Akciğerlerde oksijen alveolden kana, karbon dioksit kandan alveole geçer.
- Soluk alırken diyafram kasılıp aşağı iner, göğüs kafesi ve akciğerler genişler.
- Dinlenirken soluk verirken diyafram gevşer, göğüs kafesi daralır ve oksijen de içeren hava dışarı çıkar.
Konuyu kaynaklarla pekiştir
Bölüm testi ve PDF hazırlandığında bu alana kaynak kartları eklenecek.