Sindirim Sistemi Yapı ve Organları
Fiziksel ve kimyasal sindirimi ayırt et, sindirim sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde gözlemleyerek keşfet.
Sabah kahvaltıda yediğin ekmek, haşlanmış yumurta ve tereyağı vücudunun enerji ihtiyacını karşılamaya katkı sağlar. Bu besinlerdeki karbonhidrat, protein ve yağların kullanılabilmesi için önce sindirilmeleri gerekir. Bir lokma ekmeğin dişlerinle parçalandıktan sonra hangi organlardan geçtiğini hiç düşündün mü? Bu konuda fiziksel ve kimyasal sindirimin farklarını, sindirim sistemini oluşturan yapı ve organları ve her birinin görevini model üzerinde keşfedeceksin.
Bu konuda öğreneceklerin
- Fiziksel (mekanik) ve kimyasal sindirimin niteliklerini tanımlarsın.
- Sindirim sistemini oluşturan yapı ve organları model üzerinde inceleyerek gözlem verilerini kaydedersin.
- Karbonhidrat, protein ve yağların kimyasal sindiriminin nerede başlayıp nerede tamamlandığını açıklarsın.
- Sindirime yardımcı organlar olan karaciğer ve pankreasın görevlerini açıklarsın.
01 — Sindirim nedir ve kaç çeşittir?
Büyüme, gelişme ve yaşamsal faaliyetlerimizi sürdürebilmek için enerjiye ihtiyaç duyarız ve bu enerjiyi besinlerden karşılarız. Besinlerdeki büyük moleküllerin vücut tarafından emilebilecek kadar küçük birimlere ayrılmasına sindirim denir. Sindirim fiziksel ve kimyasal olmak üzere iki biçimde gerçekleşir.
- Fiziksel (mekanik) sindirim. Çiğneme, kas hareketleri ya da safra sıvısının etkisiyle besinler daha küçük parçalara ayrılır. Parçalar küçüldükçe besinin toplam yüzey alanı artar. Enzimler besinin daha geniş bir yüzeyiyle karşılaştığı için kimyasal sindirim kolaylaşır.
- Kimyasal sindirim. Besinlerdeki büyük moleküller, enzimler ve su yardımıyla emilebilecek küçük yapı taşlarına ayrılır. Enzimler, besinlerin kimyasal yolla parçalanmasını hızlandıran yapılardır.
Mutfakta bir kesme şekeri ezip ufalamak fiziksel sindirime benzetilebilir. Küpün parçaları küçülür ve şekerin yapısı aynı kalır. Kimyasal sindirimi ise birbirine bağlı halkalardan oluşan bir zincirin halkalarına ayrılması gibi düşünebilirsin. Bu modelde zincir büyük bir besin molekülünü, ayrılan halkalar da küçük yapı taşlarını temsil eder.
Görseli büyütFiziksel sindirim besinin toplam yüzey alanını artırır. Kimyasal sindirimde ise enzimler ve su, büyük moleküllerin küçük yapı taşlarına ayrılmasına yardımcı olur.
DİKKAT · Çiğneme fiziksel sindirimdirÇiğneme ve kasılma fiziksel sindirime örnektir. Aynı organda kimyasal sindirim de gerçekleşebilir. Örneğin ağızda çiğneme sürerken tükürükteki enzimler de çalışır.
02 — Sindirim sistemini oluşturan yapı ve organlar nelerdir?
Besinlerin vücuda alınmasından sindirilmeyen atıkların dışarı atılmasına kadar görev yapan yapı ve organlar birlikte sindirim sistemini oluşturur. Modelde yolun ağızda başladığını görebilirsin. Yutak ve yemek borusu mideye bağlanır. Mideden çıkan karışım ince bağırsağa ilerler. Buradan kalan posa, kalın bağırsaktan geçip anüsten dışarı atılır.
Görseli büyütDüz oklar sindirim kanalındaki ilerlemeyi, kesikli oklar yardımcı organların salgılarının izlediği yolu gösterir.
- Ağız. Besinlerin vücuda alındığı ilk bölümdür. Çiğneme fiziksel sindirimi, tükürükteki enzimler karbonhidratların kimyasal sindirimini başlatır.
- Yutak. Ağızda parçalanan besinleri yemek borusuna ileten geçittir. Yutağın görevi iletimdir.
- Yemek borusu. Yapısındaki kasların kasılıp gevşemesiyle besinleri yutaktan mideye taşır.
- Mide. Kasları besinleri çalkalayıp mide öz suyuyla karıştırır. Bu hareket fiziksel sindirime yardımcı olur. Mide öz suyundaki enzimler proteinlerin kimyasal sindirimini başlatır.
- İnce bağırsak. Karbonhidrat, protein ve yağların kimyasal sindirimi burada tamamlanır. Sindirilmiş besinlerin büyük bölümü, iç yüzeyindeki villus adı verilen parmak biçimli çıkıntılar sayesinde emilir. Emilim, maddelerin bağırsak duvarından vücuda geçmesidir.
- Kalın bağırsak. İnce bağırsaktan gelen posadaki suyun, bazı minerallerin ve bazı vitaminlerin emilimine katkı sağlar. Kalan posa, sindirim kanalının sonuna doğru ilerler.
- Anüs. Sindirim kanalının son açıklığıdır. Posa bu açıklıktan dışarı atılır.
BİLGİ · Villuslar emilimi nasıl kolaylaştırır?İnce bağırsağın iç yüzeyi düz olsaydı besinlerle temas eden alan daha küçük olurdu. Villuslar iç yüzeyde çıkıntılar oluşturarak bu alanı büyütür. Böylece sindirilmiş besinlerin emilimi kolaylaşır.
DİKKAT · Sindirim ağızda başlarAğızda dişler fiziksel sindirimi, tükürükteki enzimler karbonhidratların kimyasal sindirimini başlatır. Mideye ulaşan besinlerde fiziksel sindirim sürer ve proteinlerin kimyasal sindirimi başlar.
03 — Yardımcı organların görevleri ve besinlerin sindirim yolu
Besinler sindirim kanalı boyunca ilerler. Karaciğer ve pankreas ise ürettikleri salgıları kanallarla ince bağırsağa göndererek sindirime yardımcı olur.
- Karaciğer. Safra sıvısını üretir. Karaciğerin altındaki safra kesesi safrayı depolar. Safra, bir kanalla ince bağırsağa ulaşır ve yağları küçük damlacıklara ayırarak yağların fiziksel sindirimine yardımcı olur.
- Pankreas. Ürettiği pankreas öz suyunu bir kanal aracılığıyla ince bağırsağa gönderir. Bu öz sudaki enzimler, ince bağırsakta karbonhidrat, protein ve yağların kimyasal sindirimine yardımcı olur.
Görseli büyüt7. sınıf modelinde kimyasal sindirim karbonhidratlarda ağızda, proteinlerde midede, yağlarda ince bağırsakta başlar. Üç grubun da sindirimi ince bağırsakta tamamlanır.
Modeli incele, gözlemini kaydet
Sindirim sistemi modeline dön. Bir lokmanın izlediği yolu önce ağızdan mideye, sonra mideden ince bağırsağa kadar parmağınla takip et. İnce bağırsaktan sonra kalan posanın hangi yoldan çıktığını bul. Ardından safra ve pankreas öz suyunu gösteren kesikli okları izle. Gördüğün bağlantıları aşağıdaki tabloya kendi cümlelerinle kaydet.
| Modelde incelediğin yol | Gözlemim |
|---|---|
| Ağızdan mideye geçiş | … |
| Mideden sonra izlenen yol | … |
| Posanın vücuttan çıkış yolu | … |
| Safranın ince bağırsağa ulaşması | … |
| Pankreas öz suyunun ince bağırsağa ulaşması | … |
Midedeki kas hareketlerinin sindirime nasıl katkı sağladığını ve ince bağırsağın iki yardımcı organla neden bağlantılı olduğunu açıkla. Sindirim kanalı boyunca ilerleyen maddelerle kanallardan gelen salgıları karşılaştırmak için tablona yazdığın gözlemlerden yararlan.
DİKKAT · Safra fiziksel sindirime yardımcı olurSafra, büyük yağ damlalarını küçük damlacıklara ayırır. Yağların toplam yüzey alanı arttığı için pankreas öz suyundaki enzimler daha geniş bir yüzeyde çalışabilir. Safranın etkisi fizikseldir, enzimlerin etkisi kimyasaldır.
ÖRNEK · Kahvaltıdaki besinlerin sindirim yolculuğuKahvaltıda yediğin ekmekteki karbonhidratın kimyasal sindirimi ağızda başlar. Yumurtadaki proteinin kimyasal sindirimi midede başlar. İnce bağırsakta safra, tereyağındaki yağları küçük damlacıklara ayırır. Pankreas öz suyundaki enzimler ise bu yağları yapı taşlarına ayırır.
Mini kontrol
Aşağıdaki olaylardan hangisi kimyasal sindirime örnek olarak verilebilir?
Sindirim sistemini oluşturan yapı ve organlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Bir öğrenci sindirim sistemi modeli üzerinde karbonhidrat, protein ve yağ içeren bir öğünün sindirimini inceliyor. Modelde bu üç besin grubunun kimyasal sindirime başladığı organlar hangileridir?
Bir öğrenci yağların sindirimini gösteren iki model inceliyor. İlk modelde safra etkisiyle büyük bir yağ damlasının küçük damlacıklara ayrıldığını görüyor. İkinci modelde pankreas öz suyundaki enzimlerin yağı küçük yapı taşlarına ayırdığı gösteriliyor. Bu modeller hangi çıkarımı destekler?
Bir öğrenci sindirim sistemi modelini inceledikten sonra üç organın görevini K, L ve M harfleriyle not ediyor. K · Proteinlerin kimyasal sindirimi burada başlar. L · Villuslar sindirilmiş besinlerin emilimine yardımcı olur. M · İnce bağırsağa ulaşan safra sıvısı burada üretilir. Buna göre K, L ve M organları aşağıdakilerden hangisidir?
I. Fiziksel sindirim besinlerin yüzey alanını artırarak kimyasal sindirimi kolaylaştırır. II. Karaciğer ve pankreas, besinlerin içinden geçerek sindirildiği organlardır. III. Kalan posadaki su ve bazı mineraller kalın bağırsakta emilir. Sindirim sistemiyle ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
Kısaca özet
- Sindirim, besinlerdeki büyük molekülleri emilebilecek küçük birimlere ayırır. Fiziksel ve kimyasal olmak üzere iki biçimde gerçekleşir.
- Fiziksel sindirim besinin temas yüzeyini artırır. Kimyasal sindirim enzimler ve su yardımıyla büyük molekülleri yapı taşlarına ayırır.
- Sindirim kanalı ağızdan anüse uzanır. Karaciğer ve pankreas, ince bağırsağa salgı göndererek sindirime yardımcı olur.
- Karbonhidratların kimyasal sindirimi ağızda, proteinlerinki midede, yağlarınki ince bağırsakta başlar. Üç grup da ince bağırsakta sindirimini tamamlar.
- Villuslar ince bağırsağın iç yüzeyini genişletir ve emilimi kolaylaştırır.
- Posadaki suyun, bazı minerallerin ve bazı vitaminlerin emilimi kalın bağırsakta devam eder. Kalan posa anüsten dışarı atılır.
Konuyu kaynaklarla pekiştir
Bölüm testi ve PDF hazırlandığında bu alana kaynak kartları eklenecek.