7. sınıf · 3. ünite

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları

Kalp, kan damarları ve kanın görevlerini model üzerinde incele ve küçük ve büyük kan dolaşımının izlediği yolu keşfet.

FB.7.3.320 dakika6 mini soru
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Hızlıca koştuğunda göğsünde kalbinin daha çabuk attığını hissedersin. Bileğine parmaklarını hafifçe bastırdığında ise düzenli vuruşlar fark edersin. Kalbin düzenli çalışması, hücrelerin ihtiyaç duyduğu oksijen ve besinlerin taşınmasını sağlar. Bu konuda dolaşım sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini, kanın yapısını ve küçük ile büyük kan dolaşımının nasıl gerçekleştiğini keşfedeceksin.

Bu konuda öğreneceklerin

  • Kalp, kan damarları ve kanın niteliklerini tanımlarsın.
  • Dolaşım sistemini oluşturan yapı ve organları model üzerinde inceleyerek gözlem verilerini kaydedersin.
  • Damar çeşitleri ile kan hücrelerinin görevlerini birbirinden ayırt edersin.
  • Küçük ve büyük kan dolaşımının izlediği yolu ve kandaki gaz değişimini açıklarsın.

01 — Kalp, kan damarları ve nabız nedir?

Hücrelere besin, oksijen ve hormon taşıyan, hücrelerde oluşan atıkları ilgili organlara ileten sisteme dolaşım sistemi denir. Bu sistem kalp, kan damarları ve kan olmak üzere üç temel bileşenden oluşur.

Kalp, özel kas dokusundan oluşan ve düzenli olarak kasılıp gevşeyerek kanı damarların içine pompalayan organdır. Kalp kanı pompaladığında atardamarlarda bir basınç dalgası oluşur. Bilekteki gibi yüzeye yakın bir atardamara parmağınla hafifçe dokunduğunda bu dalgayı vuruşlar hâlinde hissedebilirsin. Bu vuruşlara nabız denir. Nabız sayısı kalbin bir dakikada kaç kez attığını gösterir.

Kanın vücutta dolaşmasını sağlayan kan damarları üç gruba ayrılır.

  • Atardamar. Kanı kalpten vücut dokularına veya akciğerlere götürür.
  • Toplardamar. Kanı vücut dokularından veya akciğerlerden kalbe geri getirir.
  • Kılcal damar. Atardamarların ince dalları ile toplardamarların ince dalları arasında bir ağ oluşturur. Örneğin vücut dokularında oksijen ve besin kandan dokuya, karbon dioksit ve diğer atık maddeler ise dokudan kana geçer.
Bir vücut dokusu şemasında atardamardan gelen kan kılcal damar ağından geçerek toplardamara ilerliyor, kılcallardan dokuya oksijen ve besin, dokudan kılcallara karbon dioksit ve diğer atıklar taşınıyor.Görseli büyüt
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Vücut dokularında kan atardamarın ince dallarından kılcallara, oradan da toplardamarın ince dallarına geçer.

Damar çeşidiKanın izlediği yönGörev
AtardamarKalpten akciğerlere veya dokularaKanı kalpten uzaklaştırır.
ToplardamarAkciğerlerden veya dokulardan kalbeKanı kalbe geri getirir.
Kılcal damarAtardamarın ince dallarından toplardamarın ince dallarınaMadde alışverişini sağlar.

DİKKAT · Damar çeşidini kanın akış yönünden belirleKalpten akciğerlere giden atardamar oksijence fakir kan taşır. Akciğerlerden kalbe dönen toplardamar ise oksijence zengin kan taşır. Bir damarın adını belirlerken kanı kalpten götürmesine ya da kalbe getirmesine bak.

02 — Kanın yapısında neler bulunur ve görevleri nelerdir?

Kan, kalbin pompalama gücüyle damarlar içinde dolaşan kırmızı renkli yaşamsal sıvıdır. Hücrelere oksijen, besin ve hormon taşır; hücrelerde oluşan atıkları ilgili organlara iletir ve yaralanmalarda pıhtılaşarak kan kaybının azalmasına yardımcı olur.

Kanın sıvı kısmına kan plazması denir. Kanda ayrıca alyuvar, akyuvar ve kan pulcukları bulunur.

  • Kan plazması. Büyük kısmı sudur. Besin, hormon, enzim ve atık maddeler bu sıvıda taşınır.
  • Alyuvar. Kana kırmızı rengini verir. Oksijen ve karbon dioksidin taşınmasına katkı sağlar.
  • Akyuvar. Mikroplara karşı vücudun savunmasında görev alır.
  • Kan pulcukları. Damar zedelendiğinde pıhtı oluşumuna katkı sağlar ve kan kaybının azalmasına yardımcı olur.
Dört kartta kan plazmasının taşıma, alyuvarın gaz taşıma, akyuvarın savunma ve kan pulcuklarının pıhtılaşmadaki görevi gösteriliyor.Görseli büyüt
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Kan plazması, alyuvarlar, akyuvarlar ve kan pulcukları dolaşımda farklı görevler üstlenir.

DİKKAT · Kan hücrelerinin görevlerini birbirine karıştırma!Oksijen taşınmasında alyuvarlar görev alır. Mikroplara karşı savunmada akyuvarlar çalışır. Yaralandığında kan pulcukları pıhtılaşmaya yardımcı olur.

ÖRNEK · Sıyrılan dizdeki kanamanın durmasıDizin hafifçe sıyrıldığında biraz kan akabilir. Kan pulcukları pıhtı oluşumuna yardım eder. Bu pıhtı kan kaybını azaltır. Akyuvarlar da mikroplara karşı savunmada görev alır.

03 — Küçük ve büyük kan dolaşımı nasıl gerçekleşir?

Dolaşım sistemi modelinde küçük ve büyük dolaşımın birbirine bağlandığını görebilirsin. Küçük dolaşımla akciğerlerden dönen kan, büyük dolaşımla vücuda gider. Vücuttan döndüğünde tekrar akciğerlere gönderilir.

  • Küçük kan dolaşımı. Kalbin sağ tarafı, oksijence fakir kanı atardamarla akciğerlere gönderir. Kan akciğerlerde oksijen alır ve karbon dioksit verir. Ardından toplardamarla kalbin sol tarafına döner.
  • Büyük kan dolaşımı. Kalbin sol tarafı, oksijence zengin kanı atardamarlarla vücut dokularına gönderir. Dokulara besin ve oksijen geçerken dokulardaki karbon dioksit ve diğer atıklar kana geçer. Oksijeni azalan kan, toplardamarlarla kalbin sağ tarafına döner.
Kalbin sağ tarafından akciğerlere ve akciğerlerden sol tarafa, ardından sol taraftan vücut dokularına ve dokulardan sağ tarafa ilerleyen oklar, iki dolaşım yolunu tek bir döngüde gösteriyor.Görseli büyüt
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Küçük dolaşımda kan kalbin sağ tarafından akciğerlere gidip sol tarafına döner, büyük dolaşımda ise sol taraftan dokulara gidip sağ tarafa döner.

Modeli incele, gözlemini kaydet

Parmağınla önce kalbin sağ tarafından çıkan oku izle. Kanın kalbe dönmeden önce uğradığı yapıyı ve dönüşte kalbin hangi tarafına ulaştığını bul. Sonra kalbin sol tarafından çıkan oku izleyerek ikinci yolu tamamla. Güzergâhları kendi cümlelerinle tabloya yaz. Okların gösterdiği oksijen değişimini de kaydet.

İncelediğim yolBaşladığı yer → Uğradığı yer → Bittiği yerOksijen miktarı nasıl değişiyor?
Küçük kan dolaşımı……
Büyük kan dolaşımı……

İki yolun nasıl birbirine bağlandığını, birinin bittiği yerle diğerinin başladığı yeri karşılaştırarak açıkla. Ardından damar ağı şemasına dön. Vücut dokusunda karbon dioksidin kana geçtiği damar türünü belirle.

BİLGİ · İbnü’n Nefîs ve küçük kan dolaşımıİbnü’n Nefîs, küçük kan dolaşımını açıklayan ilk hekim olarak bilinir. Kanın akciğerlerden geçip kalbe dönüş yolunu açıklamış ve bu yolun anatomik çizimini yapmıştır. Yüzyıllar sonra William Harvey, kanın kalpten damarlara pompalanmasını ve yeniden kalbe dönmesini araştırmıştır.

DİKKAT · Akciğerlerden dönen kan kalbin sol tarafına gelirKüçük kan dolaşımında kan, akciğerlerde oksijen alır ve kalbin sol tarafına ulaşır. Bu kanın vücut dokularına gönderilmesiyle büyük kan dolaşımı başlar.

Mini kontrol

Mini soru

Vücut dokusunda kan ile hücreler arasındaki madde alışverişi hangi damar üzerinden gerçekleşir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları · 1. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Bir öğrenci bileğine parmaklarını hafifçe bastırdığında düzenli vuruşlar hissediyor. Bu vuruşlar hangi olayla açıklanır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları · 2. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Oyun oynarken dizi sıyrılan bir çocuğun kanamasının kısa sürede durması ve yara bölgesinin mikroplara karşı korunmasında sırasıyla hangi kan yapıları görev alır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları · 3. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Dolaşım sistemi modeli üzerinde küçük kan dolaşımını inceleyen bir öğrenci, kanın kalpten çıkıp akciğerlere uğradıktan sonra kalbe geri döndüğünü gözlemliyor. Bu süreçle ilgili aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları · 4. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Kalbin sol tarafından atardamarla pompalanan oksijence zengin kanın tüm vücudu dolaşıp kalbin sağ tarafına dönmesi sürecinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları · 5. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

I. Kalpten akciğerlere giden atardamar oksijence fakir kan taşır. II. Küçük kan dolaşımında kan vücut hücrelerine besin ve oksijen dağıtır. III. Kan plazması kanın sıvı kısmıdır ve yapısında büyük oranda su bulunur. Dolaşım sistemiyle ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Dolaşım Sistemi Yapı ve Organları · 6. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Kısaca özet

  • Kalp, damarlar ve kandan oluşan dolaşım sistemi hücrelere oksijen ve besin taşır, atıkları ilgili organlara ulaştırır.
  • Atardamar kanı kalpten götürür, toplardamar kalbe getirir, kılcal damar madde alışverişini sağlar.
  • Nabız, kalbin kanı pompalamasıyla atardamarlarda oluşan ve parmakla hissedilebilen vuruşlardır.
  • Kan plazması maddeleri taşır, alyuvarlar gaz taşınmasında, akyuvarlar savunmada ve kan pulcukları pıhtılaşmada görev alır.
  • Küçük kan dolaşımında kan kalbin sağ tarafından akciğerlere gidip oksijen alır ve sol tarafa döner.
  • Büyük kan dolaşımında kan kalbin sol tarafından dokulara gidip oksijen verir ve sağ tarafa döner.

Konuyu kaynaklarla pekiştir

Bölüm testi ve PDF hazırlandığında bu alana kaynak kartları eklenecek.