Boşaltım Sistemi Yapı ve Organları
Boşaltım sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde incele, idrarın izlediği yolu ve diğer organların boşaltıma katkısını keşfet.
Sıcak bir günde oyun oynadıktan sonra terlediğini, bol su içtiğin günlerde de daha sık tuvalete gitme ihtiyacı duyduğunu fark etmişsindir. Hücrelerimiz çalışırken oluşan atık maddelerin vücuttan uzaklaştırılması gerekir. Vücut ayrıca su ve tuz miktarını dengede tutar. Bu konuda idrarın nerede oluştuğunu, hangi yolu izlediğini ve farklı organların atıkların uzaklaştırılmasına nasıl katkı sağladığını inceleyeceksin.
Bu konuda öğreneceklerin
- Boşaltım sistemini oluşturan yapı ve organları tanır, görevlerini açıklarsın.
- Model üzerinde idrarın izlediği yolu takip eder ve gözlemlerini kaydedersin.
- Böbreklerin kanı süzme görevini ve idrarın nasıl oluştuğunu açıklarsın.
- Karaciğer, deri, akciğerler ve kalın bağırsağın atıkların uzaklaştırılmasına katkılarını karşılaştırırsın.
01 — Boşaltım sistemi hangi yapı ve organlardan oluşur?
Kandaki atıkların ve fazla suyun idrarla vücuttan uzaklaştırılmasını sağlayan sisteme boşaltım sistemi denir. Böbrekler, üreterler, mesane ve üretra bu süreçte birlikte çalışır.
- Böbrekler: Omurganın iki yanında, bel bölgesinin üst kısmında bulunan fasulye biçimli organlardır. Kanı süzer ve idrarı oluşturur.
- Üreterler (idrar boruları): Her böbrekten bir üreter çıkar. Bu iki boru, böbreklerde oluşan idrarı mesaneye taşır.
- Mesane (idrar kesesi): İdrarı geçici olarak depolayan kaslı bir kesedir. Mesane doldukça idrara çıkma ihtiyacı hissederiz.
- Üretra (idrar kanalı): Mesanede biriken idrarın vücut dışına çıktığı kanaldır.
Görseli büyütHer böbrekten çıkan bir üreter mesaneye bağlanır. Mesanede biriken idrar üretra yoluyla dışarı çıkar.
DİKKAT · İdrarın oluştuğu yer ile depolandığı yer farklıdırİdrar böbreklerde oluşur ve mesanede depolanır. Benzer adları hatırlamak için bağlantı noktalarına bak. İki üreter mesaneye girer. Tek üretra mesaneden çıkar.
Modeli incele, gözlemini kaydet
Modelde böbreklerden çıkan okları izle. İdrarın izlediği sırayı defterine yaz ve her yapının karşısına modelde gördüğün bir özelliği ya da yapının görevini not et. Ardından tablodaki boşlukları kendi gözlemlerinle doldur.
| Modelde incelediğim bölüm | Gözlemim |
|---|---|
| Böbreklerle mesaneyi birleştiren yapıların adı ve sayısı | … |
| İdrarın depolandığı yapı ve modeldeki yeri | … |
| Mesaneden dışarı uzanan yapının adı ve sayısı | … |
02 — Böbrekler kanı nasıl süzer?
Dolaşım sistemi kanı böbreklere taşır. Böbrekler kanı süzer. Süzülen suyun ve vücudun kullanabileceği maddelerin bir bölümü yeniden kana alınır. Üre, fazla su ve fazla tuz gibi maddeler ise idrarın içinde toplanır.
Böbreklerden çıkan kan dolaşıma katılmaya devam eder. İdrar, üreterler yoluyla mesaneye gider. Görselde bu iki yolu izle ve her birinin nereye ulaştığını bir cümleyle açıkla.
Görseli büyütBöbrekler kanı süzer ve süzülen suyun ve gerekli maddelerin bir bölümünü kana geri alır. Üre ve fazla su gibi maddeleri içeren idrar üreterlere geçer.
DİKKAT · Kandan gelen atıklar ile sindirim artıkları farklı yollardan atılırÜre kanla böbreklere gelir ve idrarla uzaklaştırılır. Sindirilmeyen besin artıkları ise bağırsaklarda ilerler ve dışkıyla vücuttan çıkar.
03 — Diğer organlar boşaltıma nasıl katkı sağlar?
Atıkların uzaklaştırılmasında farklı organlar görev alır. Bazıları maddeleri dönüştürür, bazıları da vücuttan çıkmalarını sağlar.
- Karaciğer: Vücutta oluşan bazı zararlı maddeleri daha az zararlı hâle getirir. Örneğin proteinler kullanılırken ortaya çıkan bir atığı üreye dönüştürür. Üre kanla böbreklere taşınır.
- Deri: Terle bir miktar su ve tuz vücuttan uzaklaşır. Ter buharlaşırken vücudun serinlemesine yardımcı olur.
- Akciğerler: Hücrelerde oluşan karbon dioksit soluk verirken vücuttan çıkar. Verdiğimiz havada bir miktar su buharı da bulunur.
- Kalın bağırsak: Bağırsak içeriğindeki suyun bir bölümünü emer. Sindirilmeyen artıklar ve kalan su dışkının oluşumuna katılır. Dışkı vücuttan anüs yoluyla atılır.
Görseli büyütKaraciğer bazı atıkları dönüştürür. Terleme, soluk verme ve dışkılama yoluyla farklı maddeler vücuttan uzaklaşır.
BİLGİ · Bir atığın yolunu iki organ birlikte belirlerÜrenin oluşumunda karaciğer, vücuttan uzaklaştırılmasında böbrekler görev alır. Dolaşım sistemi üreyi bu iki organ arasında taşır.
ÖRNEK · Terlediğimizde idrar miktarı nasıl değişebilir?Aynı miktarda su içtiğin iki günü düşün. Daha çok terlediğin gün vücudun terle daha fazla su kaybeder. Böbrekler su dengesini korumak için daha çok suyu kana geri alabilir. Böylece idrarla atılan su miktarı azalabilir.
Mini kontrol
Böbreklerde oluşan idrar, vücut dışına çıkıncaya kadar hangi sırayı izler?
Böbreklerin idrar oluşumundaki temel görevi hangisidir?
Bir öğrenci modelde böbreklerle idrar kesesi arasındaki iki boruyu ve idrar kesesinin altındaki tek çıkış kanalını inceliyor. Bu yapılar nasıl adlandırılır?
Sıcak bir günde parkta koşan Kerem terliyor ve daha hızlı soluk alıp veriyor. Kerem’in vücudunda bu sırada hangi olay gerçekleşir?
Ece bir modelde böbreklerden çıkan iki yol gösteriyor. K yolu dolaşım sistemine, L yolu mesaneye bağlanıyor. Ece bu yollardan geçenlerle ilgili hangi açıklamayı yapmalıdır?
I. Karaciğerde oluşan üre, kanla böbreklere taşınır. II. Kalın bağırsak bir miktar su emer ve dışkının oluşumuna katkı sağlar. III. Böbrekler sindirilmeyen besin artıklarını süzerek idrarı oluşturur. Boşaltım ve atıkların uzaklaştırılmasıyla ilgili hangi ifadeler doğrudur?
Kısaca özet
- Böbrekler kanı süzer. Süzülen suyun ve gerekli maddelerin bir bölümü kana geri alınır.
- Üre, fazla su ve fazla tuz gibi maddeler idrarla uzaklaştırılır.
- İdrar böbreklerde oluşur, üreterlerle mesaneye taşınır, orada depolanır ve üretradan vücut dışına çıkar.
- Karaciğerde oluşan üre, kanla böbreklere taşınır.
- Deri terle su ve tuzun bir bölümünü uzaklaştırır. Akciğerlerden karbon dioksit ve bir miktar su buharı çıkar.
- Kalın bağırsak suyun bir bölümünü emer. Sindirilmeyen artıklar dışkıyla vücuttan uzaklaştırılır.
Konuyu kaynaklarla pekiştir
Bölüm testi ve PDF hazırlandığında bu alana kaynak kartları eklenecek.