Günlük dilde yorulduğumuz her duruma “iş yaptım” diyebiliriz. Fizikte ise bir kuvvetin iş yapması için cismin kuvvet doğrultusunda yer değiştirmesi gerekir.
Bu konuda öğreneceklerin
Günlük hayattaki iş ile fiziksel işi ayırt edersin.
İşi uygulanan kuvvet ve kuvvet doğrultusundaki yer değiştirmeyle ilişkilendirirsin.
İş ve enerjinin biriminin joule olduğunu bilirsin.
Kinetik enerjiyi kütle ve süratle ilişkilendirirsin.
Çekim ve esneklik potansiyel enerjilerini karşılaştırırsın.
01 — Fiziksel anlamda iş
Görseli büyütBir kuvvetin iş yapabilmesi için kuvvet doğrultusunda yer değiştirme olmalıdır.
Durum
Fiziksel iş
Kutuyu yukarı kaldırmak
Vardır; kuvvet ve yer değiştirme yukarı yönlüdür.
Duvarı itip hareket ettirememek
Yoktur; yer değiştirme gerçekleşmez.
Kitabı elde sabit tutmak
Yoktur; yer değiştirme gerçekleşmez.
Çantayı sabit yükseklikte yatay taşımak
Çantayı yukarıda tutan kuvvet açısından yoktur; kuvvet ile yer değiştirme diktir.
Aynı yöndeki kuvvet arttıkça veya kuvvet doğrultusundaki yer değiştirme büyüdükçe yapılan iş artar. Yani fiziksel anlamda iş, uygulanan kuvvet ve cismin bu kuvvet doğrultusundaki yer değiştirmesi ile doğru orantılıdır. İşin birimi joule, sembolü J'dir. Kuvvet newton, yol metre ile ifade edilir.
02 — İş ve enerji ilişkisi
Enerji, iş yapabilme yeteneğidir ve iş gibi joule ile ölçülür. Bir cisim iş yaptığında enerji aktarımı veya enerji dönüşümü gerçekleşir.
03 — Kinetik enerji
Hareket eden cisimlerin hareketinden dolayı sahip olduğu enerjiye kinetik (hareket) enerji denir. Kinetik enerji cismin kütlesine ve süratine (hızının büyüklüğüne) bağlıdır. Cismin kütlesi ve sürati arttıkça kinetik enerjisi artar. Sürat değişimi kinetik enerjiyi güçlü biçimde etkiler.
Değişiklik
Kinetik enerji
Aynı süratte kütle artar
Artar
Aynı kütlede sürat artar
Artar
Cisim durur
Sıfır olur
04 — Potansiyel enerji
Cisimlerin konumları veya biçimleri nedeniyle depoladıkları enerji potansiyel enerjidir. Yüksekteki cisim çekim potansiyel enerjisine, sıkıştırılmış ya da gerilmiş esnek cisim esneklik potansiyel enerjisine sahiptir. Kuvvet uygulandığında şekli değişen, kuvvetin etkisi ortadan kalkınca eski hâline dönen cisimlere esnek cisim denir. Paket lastiği, sünger ve sarmal yay birer esnek cisimdir.
Enerji türü
Artmasını sağlayan durum
Çekim potansiyel enerjisi
Cismin ağırlığının veya yerden yüksekliğinin artması
Esneklik potansiyel enerjisi
Esnek cismin daha fazla sıkıştırılması ya da gerilmesi
Mini kontrol
Mini soru
Bir öğrenci duvarı kuvvetle itiyor ancak duvar hareket etmiyor. Fiziksel anlamda iş yapılmamasının nedeni nedir?
Mini soru
İş ve enerjinin ortak birimi hangisidir?
Mini soru
Aynı kütleli iki bisikletten daha süratli olanın hangi enerjisi daha fazladır?
Mini soru
Özdeş iki kutu aynı rafta duruyor. Bir kutu boş, diğeri ek yükle doldurulmuştur. Zemin ortak referans düzeyidir. Çekim potansiyel enerjisi hangisinde daha fazladır?
Bir kutu doğrusal yolda, yer değiştirmeyle aynı yöndeki sabit büyüklükte kuvvetle taşınıyor. Aynı kuvvet daha uzun mesafe boyunca uygulanırsa bu kuvvetin yaptığı iş nasıl değişir?
Kısaca özet
1Fiziksel iş için kuvvet ve kuvvet doğrultusunda yer değiştirme gerekir.
2İş ile enerji joule, kuvvet newton ile ifade edilir.
3Kinetik enerji kütle ve sürat arttıkça artar.
4Çekim potansiyel enerjisi ağırlık ve yüksekliğe bağlıdır.
5Sıkıştırılan veya gerilen esnek cisimler esneklik potansiyel enerjisi depolar.