Uzay araştırmaları yalnız gökyüzünü izlemekten ibaret değildir. Roketlerden uydulara, teleskoplardan uzay istasyonlarına kadar her araç farklı bir görevi yerine getirir; elde edilen bilgiler günlük yaşamda da kullanılır.
Bu konuda öğreneceklerin
Uzay araçlarını görevlerine göre ayırt edersin.
Uzay teleskobu ile yer tabanlı teleskobu karşılaştırırsın.
Gözlemevi kurulacak yerlerin özelliklerini açıklarsın.
Türkiye'nin haberleşme ve gözlem uydularından örnekler verirsin.
Uzay kirliliğinin nedenlerini, sonuçlarını ve çözüm yollarını yorumlarsın.
01 — Uzay araştırma teknolojileri
Uzay, Dünya'nın atmosferi dışında yer alan; Güneş, Ay, yıldızlar, gezegenler ve diğer gök cisimlerinin bulunduğu, tamamen boş olmayan çok geniş bir ortamdır. Uzayda çok az miktarda gaz, toz ve çeşitli parçacıklar bulunur.
Görseli büyütRoket taşıma görevini, yapay uydu ise yörüngedeki görevini gerçekleştirir.
Araç
Temel görev
Enerji ve kontrol
Yeniden kullanılır mı?
İnsanlı / insansız
Uzay roketi
Uzay araçlarını ve yükleri yeryüzünden yörüngeye veya daha uzağa taşır.
Yakıtla çalışır; Dünya'dan kontrol edilebilir.
Eskiden tek kullanımlıktı; yeni roketler yeniden kullanılabiliyor.
Uydu gibi yükler taşır; astronotlu araçları da fırlatabilir.
Uzay sondası
Bir gök cismini veya uzaydaki olayları yakından inceleyip veri toplar.
Göreve göre güneş panelleri veya başka güç kaynakları kullanır; Dünya'dan kontrol edilir.
Hayır
İnsansız (robotik)
Yapay uydu
Bir gök cisminin çevresinde dolanır; iletişim, gözlem ve keşif için kullanılır.
Güneş panelleri; Dünya'dan kontrol edilir.
Hayır
İnsansız
Uzay mekiği
Büyük uyduları, astronotları ve malzemeleri uzay istasyonuna taşır.
İçindeki astronotlar kontrol eder.
Evet
İnsanlı
Uzay istasyonu
Astronotların uzun süre yaşayıp araştırma ve deney yaptığı yörünge laboratuvarıdır.
Güneş panelleri; içindeki uzman personel kontrol eder.
Hayır; bakım ve onarımla ömrü uzatılır.
İnsanlı
Uzay teleskobu
Atmosferin dışından gök cisimlerini gözlemler.
Güneş panelleri; Dünya'dan kontrol edilir.
Hayır; bakım ve onarım yapılabilir.
İnsansız
02 — Teleskop ve gözlemevi
Teleskoplar uzaktaki gök cisimlerinden gelen ışığı toplayarak daha ayrıntılı gözlem yapılmasını sağlar. Yer tabanlı teleskoplar düşük maliyetli, bakım ve yenilenmesi kolay olduğu için tercih edilir; uzay teleskopları ise atmosferin bozucu etkilerinden ve ışık kirliliğinden daha az etkilenir. İlk büyük ölçekli optik uzay teleskobu olan Hubble 1990'da uzaya gönderilmiştir. 2021'de uzaya gönderilen James Webb Uzay Teleskobu, Hubble'dan daha büyük bir ana aynaya sahiptir ve özellikle kızılötesi ışıkta gözlem yapmak için tasarlanmıştır. İki teleskop farklı gözlem özellikleriyle birbirini tamamlar. Teleskopların yerleştirildiği kubbe biçimli yapılara gözlemevi (rasathane) denir.
Gözlemevi için uygun özellik
Neden?
Yerleşim yerlerinden uzak
Yapay ışıkların oluşturduğu ışık kirliliği gözlemi bozmaz.
Yüksek rakımlı
Yükseklerde atmosfer incelir, gözlemi zorlaştıran hava olaylarının etkisi azalır.
Hava koşulları gözleme uygun
Bulutsuz gece sayısı fazla olunca daha uzun ve kesintisiz gözlem yapılır.
Deprem kuşaklarından uzak
Sarsıntılar hassas teleskopların ve ölçümlerin bozulmasına yol açabilir.
TV ve radyo yayınlarından uzak
Yayın dalgaları gözlem cihazlarının ölçümlerini etkileyebilir.
03 — Türkiye'nin uzay çalışmaları
Türkiye'nin uzay serüveni 1994'te başlamıştır. Türksat 1A, 24 Ocak 1994'te fırlatılırken rokette meydana gelen arıza nedeniyle okyanusa düşmüştür. Aynı yıl fırlatılan Türksat 1B, 11 Ağustos 1994'te yörüngeye başarıyla yerleştirilen ve Türkiye'nin uzaydaki ilk haberleşme uydusu olmuştur. Ders kitabına göre ülkemizin uzayda aktif olarak çalışan 9 uydusu vardır: 6 haberleşme uydusu (Türksat 3A, Türksat 4A, Türksat 4B, Türksat 5A, Türksat 5B, Türksat 6A) ile 3 yer gözlem ve keşif uydusu (Göktürk-1, Göktürk-2, İMECE). Türksat 6A, 2024'te uzaya gönderilen, Türkiye'nin ilk yerli ve millî haberleşme uydusudur. Türksat 1B, 1C, 2A ile Bilsat ve Rasat gibi uydularımız ise görev sürelerini tamamlamıştır.
Uydu türü
Kullanım örneği
Haberleşme uydusu
Televizyon, telefon ve veri iletişimi
Yer gözlem uydusu
Haritalama, tarım, çevre ve afet gözlemi
Konum belirleme uydusu
Yön bulma ve konum tespiti
Meteoroloji uydusu
Bulutları ve hava olaylarını izleme
Ülkemizde uzay çalışmalarını yürüten ve destekleyen başlıca kurumlar şunlardır: TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü (TÜBİTAK UZAY) uydu ve uzay teknolojileri geliştirir. Türkiye Uzay Ajansı (TUA) 2018'de ülkemizin uzay ve havacılık çalışmalarını yönetmek için kurulmuştur. TEKNOFEST ise millî teknolojinin gelişmesini ve gençlerin teknolojiye ilgisinin artmasını amaçlayan havacılık, uzay ve teknoloji festivalidir.
04 — Uzaydan günlük yaşama
Uydu haberleşmesi uzak bölgeler arasında hızlı iletişim sağlar.
Yer gözlem verileri orman yangını, sel, tarım alanı ve şehir planlamasında kullanılır.
Isı yalıtımı, dayanıklı malzemeler ve bazı algılayıcılar uzay çalışmalarıyla geliştirilmiştir.
Astronomi gök cisimlerini inceler; astronom bilimsel araştırma yapar, astronot ise uzay görevlerine katılır.
05 — Uzay kirliliği
Görevi bitmiş uydular, roket parçaları ve çarpışmalarla oluşan küçük parçalar Dünya çevresinde uzay atığı oluşturur. Çok hızlı hareket eden bu parçalar çalışan uydulara ve uzay araçlarına zarar verebilir.
Sorun
Çözüm yaklaşımı
Görevini tamamlayan uydunun yörüngede kalması
Kontrollü biçimde güvenli yörüngeye taşıma veya atmosfere yönlendirme
Parçaların birbirine çarpması
Atıkları izleme ve çarpışma olasılığında rota değiştirme
Yeni atıkların oluşması
Dayanıklı, onarılabilir ve görevi sonunda güvenli biçimde uzaklaştırılabilir araç tasarlama
Mini kontrol
Mini soru
Bir yapay uyduyu Dünya çevresindeki yörüngesine taşıyan araç hangisidir?
Mini soru
Astronot taşımadan bir gezegene gidip veri toplayan araç hangisidir?
Mini soru
Bir gözlemevinin şehir ışıklarından uzakta kurulmasının temel nedeni nedir?
Mini soru
Aşağıdakilerden hangisi yer gözlem uydularının kullanımına örnektir?
Mini soru
Astronom ile astronot arasındaki farkı doğru açıklayan ifade hangisidir?
Mini soru
Uzay kirliliğini azaltmak için en uygun tasarım kararı hangisidir?
Kısaca özet
1Uzay araçları taşıma, gözlem, haberleşme ve araştırma gibi farklı görevler yapar.
2Teleskop ışığı toplar; iyi gözlem için ışık kirliliği az ve hava koşulları uygun yerler seçilir.
3Türkiye'nin uzaydaki ilk haberleşme uydusu Türksat 1B'dir; Türksat 6A ilk yerli ve millî haberleşme uydusudur. Göktürk ve İMECE yer gözlem uydularıdır.
4Uzay teknolojileri iletişimden afet gözlemine kadar günlük yaşamı destekler.
5Uzay atıkları izleme, güvenli görev sonu ve sorumlu tasarımla azaltılabilir.
6Uzay mekiği yeniden kullanılabilir ve insanlıdır; sonda, yapay uydu ve uzay teleskobu insansızdır.
7TÜBİTAK UZAY, Türkiye Uzay Ajansı (TUA) ve TEKNOFEST ülkemizin uzay çalışmalarına katkı sağlar; ilk Türk astronot Alper Gezeravcı'dır.