Yansıma Kanunları
Gelen ışın, yansıyan ışın, yüzey normali, gelme ve yansıma açısını çizim üzerinde belirle; yansıma kanunlarını deney verileriyle açıkla.
Bir aynaya gönderilen ışık demetinin yönünü değiştirdiğinde yansıyan ışığın yönü de değişir. Bu değişim rastgele midir? Aynadan yansıyan ışının izleyeceği yolu açıklamak için ışının yüzeye gelişini ve yüzeyin normalini birlikte inceleyeceğiz. Ardından ölçüm verileriyle aralarındaki ilişkiyi değerlendireceğiz.
Bu konuda öğreneceklerin
- Gelen ve yansıyan ışını ayırt eder; yüzey normalini ve iki açıyı tanırsın.
- Farklı geliş yönleri için gelme ve yansıma açılarını ölçüp kaydedersin.
- Verilerini kullanarak gelme ve yansıma açıları arasındaki ilişkiyi açıklarsın.
01 — Yansımanın temel kavramları
Işığın yansıtıcı bir yüzeye çarptıktan sonra geldiği ortama geri döndüğünü biliyorsun. Bu olayı çizim üzerinde incelemek için aşağıdaki kavramları kullanırız.
Gelen ışın: Yansıtıcı yüzeye doğru ilerleyen ışındır. Ok yönü yüzeye doğrudur.
Yansıyan ışın: Yüzeye çarptıktan sonra geldiği ortamda yüzeyden uzaklaşan ışındır. Ok yönü yüzeyden dışarı doğrudur.
Yüzey normali N: Işının yüzeye çarptığı noktadan yüzeye dik çizilen yardımcı doğrudur. Yüzeyle 90° açı yapar. Genellikle kesikli çizgiyle gösterilir; gerçek bir ışın değildir.
Gelme açısı: Gelen ışın ile yüzeyin normali arasındaki açıdır.
Yansıma açısı: Yansıyan ışın ile yüzeyin normali arasındaki açıdır.
DİKKAT · Açılar normalden ölçülürGelme ve yansıma açılarını ayna yüzeyinden değil, yüzeyin normalinden ölçeriz. Işının aynayla yaptığı açı farklı bir açıdır.
Işınları ve açıları şekil üzerinde tanı
Görseli büyütŞekil 1 Gelme ve yansıma açıları ışın ile normal arasında ölçülür.
02 — Yansıma kanunları
Gelme açısı yansıma açısına eşittir. Örneğin gelen ışın normalle 40° açı yapıyorsa yansıyan ışın da normalle 40° açı yapar.
Gelen ışın ile yansıyan ışın ve normal, ortak bir düzlemde yer alır. Düz aynadaki yansımayı bir kâğıt üzerinde gösterdiğimizde bu üçü aynı kâğıt düzleminde yer alır.
Bu kurallar düzgün yansımada da dağınık yansımada da geçerlidir. Pürüzlü yüzeylerde her ışın, çarptığı küçük yüzey bölgesinin normaline göre değerlendirilir. Yüzeyin farklı noktalarının farklı eğimleri, ışınların farklı yönlerde yansımasına yol açar.
Yüzeye dik gelme durumu
Yüzeye dik gelen ışın normalle aynı doğrultudadır ve kendi üzerinden geri yansır. Normalle arasında açıklık olmadığından gelme açısı 0°, yansıma açısı da 0° olur. Bu, açıların eşitliği kuralının özel bir durumudur.
Görseli büyütŞekil 2 Solda normalle 40° açı yapan ışın; sağda aynı yol üzerinden geri dönen dik ışın.
DİKKAT · Dik gelmede gelme açısı sıfırdırDik gelen ışının ayna yüzeyiyle yaptığı açı 90° olur. Ancak gelme açısı normalle ölçülür; bu nedenle 0° olur. İki açı farklı referanslara göre ölçülür.
Dik gelen ışının yansıyan bölümü aynanın arkasına geçmez; geldiği yol üzerinden geri döner. Şemada iki ok yan yana değil, aynı yol üzerinde gösterilmiştir.
03 — Ölçüm yap ve kanıt kullan
Öğretmeninin hazırladığı dar ışık demeti veren sınıf setini, düz aynayı, beyaz kâğıdı ve açıölçeri kullan. Önce gözlem yapmadan iki açının nasıl değişeceğini tahmin et. Aynayı sabit tutup yalnız ışının geliş yönünü değiştir. Her denemede ışığın geliş ve dönüş yolunu ayrı işaretle. Çarpma noktasından yüzeye dik normali çiz ve iki açıyı da normalden ölç.
BİLGİ · Güvenli çalışmaIşık kaynağını ve aynadan yansıyan ışığı kimsenin gözüne yöneltme. Çalışmayı öğretmen denetiminde yap.
Örnek veri seti
Aşağıdaki değerler ilişkiyi incelemek için hazırlanmış ideal örneklerdir; yapılmış bir deneyin gerçek ölçüm sonuçları olarak sunulmamıştır.
| Deneme | Gelme açısı | Yansıma açısı |
|---|---|---|
| 1 | 20° | 20° |
| 2 | 40° | 40° |
| 3 | 60° | 60° |
| 4 | 0° | 0° |
Bu örneklerde gelme açısı ile yansıma açısı eşittir. Veriler, açıların eşitliği kuralını destekler. Birkaç ölçüm bütün durumlar için tek başına kesin kanıt oluşturmaz; farklı geliş yönlerinde yapılan ölçümlerle ilişki sınanır.
Kendi ölçümlerini kaydet
| Deneme | Ölçtüğüm gelme açısı | Ölçtüğüm yansıma açısı |
|---|---|---|
| 1 | …° | …° |
| 2 | …° | …° |
| 3 | …° | …° |
Ölçümlerinde iki açı birbirine ne kadar yakın? Küçük farklar varsa çizgi kalınlığını, açıölçerin yerleşimini ve aynanın konumunu kontrol et. Bulgularını, “Verilerim … ilişkisini destekliyor; çünkü …” cümlesiyle açıkla.
04 — Yüzeyle yapılan açıyı ayırt et
Normal ayna yüzeyine diktir. Bu nedenle incelenen şemada, gelen ışının yüzeyle yaptığı açı ile normalle yaptığı açı birlikte 90° olur. Örneğin ışının yüzeyle yaptığı açı 30° ise gelme açısı 60° olur. Yansıma açısı da gelme açısına eşit olduğundan 60° olur.
Görseli büyütŞekil 3 Yüzeyle 30° yapan ışın, normalle 60° gelme ve 60° yansıma açısı yapar.
Açıyı okurken önce iki kenarını bul: Açı ışın ile yüzey arasında mı, yoksa ışın ile normal arasında mı gösteriliyor? “Gelme açısı” veya “yansıma açısı” adı yalnız normalden ölçülen açılar için kullanılır.
ÖRNEK · Basit periskop modeliBasit bir periskop modeli, uygun biçimde yerleştirilen iki düz aynayla ışığın yönünü değiştirir. Bu, ışığın yansıma kurallarının bir uygulamasıdır. Günümüzdeki bütün periskopların yalnız bu yapıdan oluştuğu söylenemez.
Mini kontrol
Gelen ışının yüzeye çarptığı noktadan yüzeye dik çizilen yardımcı doğruya ne ad verilir?
Düz aynaya gönderilen ışık ışını, ayna yüzeyiyle 35° açı yapıyor. Buna göre yansıma açısı kaç derecedir?
Düz aynanın yüzeyine dik gönderilen ışın için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Bir öğrenci, düz aynadaki yansımada şu açı çiftlerini kaydediyor: 1. ölçüm: 25° gelme, 25° yansıma 2. ölçüm: 45° gelme, 45° yansıma 3. ölçüm: 65° gelme, 65° yansıma Bu veriler hangi çıkarımı destekler?
Düz aynanın önündeki gelen ve yansıyan ışın yolları arasında, yüzey normalini içeren açı 80° ölçülüyor. Buna göre gelme açısı kaç derecedir?
I. Gelme açısı yansıma açısına eşittir. II. Gelen ışın, yansıyan ışın ve yüzey normali aynı düzlemdedir. III. Yansıma kuralları yalnız pürüzsüz yüzeylerde geçerlidir. Yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
Kısaca özet
- Gelme ve yansıma açıları yüzeyin normalinden ölçülür.
- Gelme açısı yansıma açısına eşittir.
- Gelen ışın, yansıyan ışın ve normal aynı düzlemdedir.
- Dik gelen ışının gelme açısı 0° olur ve ışın aynı yoldan geri döner.
- Yansıma kuralları düzgün ve dağınık yansımada geçerlidir.
Konuyu kaynaklarla pekiştir
Bölüm testi ve PDF hazırlandığında bu alana kaynak kartları eklenecek.