Işığın Yansıması: Düzgün ve Dağınık Yansıma
Işığın parlak ve pürüzlü yüzeylerde nasıl yansıdığını gözlemle; düzgün ve dağınık yansımayı görüntü oluşumuyla ilişkilendir.
Akşam odanın lambasını açtığında kitaplarını ve masanı görürsün. Aynanın karşısında yüzünü seçerken mat dolap kapağında kendi görüntünü seçemezsin. İki yüzeyde de yansıma olduğu hâlde bu fark neden oluşur? Bu konuda yansımayı, yüzeylerin özelliklerini ve görüntülerin neden farklı göründüğünü keşfedeceksin.
Bu konuda öğreneceklerin
- Yansımayı tanımlar, düzgün ve dağınık yansımayı karşılaştırırsın.
- Farklı yüzeyleri gözlemler, verilerini bir tabloya kaydedersin.
- Görüntü oluşumunu gözlem verilerinle ilişkilendirirsin.
01 — Yansıma ve cisimleri görmemiz
Işığın bir yüzeye çarptıktan sonra geldiği ortama geri dönmesine yansıma denir. Işık ışınları, ışığın izlediği yolu göstermek için kullandığımız bir modeldir.
Çevremizdeki pek çok cisim kendi ışığını üretmez. Bu cisimleri görebilmemiz için üzerlerine gelen ışığın bir bölümünün yansıyarak gözümüze ulaşması gerekir. Tam karanlık bir odada, cisimlerden gözümüze ışık ulaşmadığı için eşyaları göremeyiz.
BİLGİ · Ay ve yansımaAy kendi ışığını üretmez. Güneş ışığını yansıttığı için parlak görünür.
DİKKAT · Pürüzlü yüzeyler de ışığı yansıtırDuvarı, halıyı ve kitabı görmemiz bunun günlük örnekleridir. Bir yüzeyde kendi görüntümüzü seçemememiz, o yüzeyin ışığı hiç yansıtmadığı anlamına gelmez.
BİLGİ · Fotoğraf ve ışıkFotoğrafçılıkta da ışık önemlidir. Işık kaynağının konumu ve yüzeylerden yansıyan ışığın miktarı, fotoğrafın parlaklığını ve ayrıntıların seçilmesini etkiler.
02 — Düzgün ve dağınık yansıma
Düzgün yansıma
Düz ve pürüzsüz bir yüzeye birbirine paralel gelen ışınların yine birbirine paralel yansımasına düzgün yansıma denir. Düz ayna, durgun su ve düz tabanı parlatılmış metal tepsi buna örnektir. Düzgün yansıma sayesinde bu yüzeylerde belirgin bir görüntü görülebilir.
Dağınık yansıma
Pürüzlü yüzeye paralel gelen ışınlar, yüzeyin farklı eğimleri nedeniyle farklı yönlere yansır. Bu olaya dağınık yansıma denir. Mat duvar, yün kumaş ve buruşturulmuş kâğıt buna örnektir. Bu yüzeylerde ayna gibi belirgin bir görüntü oluşmaz.
Görseli büyütŞekil 1 Paralel gelen ışınların düz ve pürüzlü yüzeylerden yansıması.
DİKKAT · Dağınık yansımada kurallar bozulmazDağınık yansımada ışınların farklı yönlere gitmesi, yüzeyin farklı noktalarının farklı eğimlere sahip olmasındandır. Kurallar bozulmaz.
Yansıma türlerini karşılaştır
| Özellik | Düzgün yansıma | Dağınık yansıma |
|---|---|---|
| İncelenen yüzey | Düz ve pürüzsüz | Pürüzlü |
| Paralel gelen ışınlar | Paralel yansır. | Farklı yönlere yansır. |
| Görüntü | Belirgin görüntü görülebilir. | Ayna gibi belirgin görüntü oluşmaz. |
| Örnek | Düz ayna, durgun su | Mat duvar, yün kumaş |
Görseli büyütŞekil 2 Su dalgalandığında yansıma sürer, ancak ağacın görüntüsü bozulur.
Durgun su, belirgin bir görüntü oluşturabilir. Su dalgalandığında yüzeyin farklı bölümlerinin eğimleri değişir; görüntü parçalanır ve bozulur. Dalgalı su ışığı yansıtmayı bırakmaz.
03 — Gözlem yap ve verilerini kaydet
Bir yüzeydeki yansımayı yalnız adına bakarak belirlemek yerine gözlem yapabilirsin. Aydınlık bir odada düz ayna, düz tabanı parlak metal tepsi, mat kitap kapağı ve yün kumaş hazırla. Kırık ayna veya keskin metal kullanma. Işığı doğrudan ya da aynadan yansıtarak kimsenin gözüne yöneltme.
1. Tahmin et. Hangi yüzeylerde kalemin görüntüsünü görebileceğini düşün. Tahminini bir cümleyle yaz.
2. Gözlemle. Aynı kalemi sırayla yüzeylerin önünde benzer konumda tut. Aydınlatmayı ve bakış yönünü mümkün olduğunca benzer tutarak görüntünün belirgin olup olmadığını incele.
3. Kaydet. Yüzeyin yapısını ve gözlemini tabloya yaz. Sonuçları görmeden doldurma; her parlak ya da düz görünen nesnede aynı netlikte görüntü oluşacağını varsayma.
| Yüzey | Yüzeyin yapısı | Kalemin görüntüsü | Yansıma yorumum |
|---|---|---|---|
| Düz ayna | … | … | … |
| Parlak tepsinin düz tabanı | … | … | … |
| Mat kitap kapağı | … | … | … |
| Yün kumaş | … | … | … |
Öğretmeninin ışık yollarını görünür kıldığı sınıf gösterimini de incele. Yüzeylere paralel gelen ışınların yansıdıktan sonra paralel kalıp kalmadığını gözlemle. Bu gözlemini, kalemin görüntüsüyle ilgili kaydınla birlikte değerlendir. Kendi gözlemin ile ışın şemasındaki gösterimi ayrı ayrı not et; çizimdeki sonucu deney yapmış gibi yazma.
Görüntünün belirginliği ile yansıyan ışınların yönleri nasıl ilişkilidir? Yanıtında yalnız ayna veya kumaşın adını söylemekle yetinme. Gözlediğin yüzeyin yapısını, görüntüyü ve ışığın yönünü birlikte gerekçe göster. Sonuçlarını bir arkadaşınla karşılaştır; farklılık varsa gözlem koşullarınızı yeniden inceleyin.
4. Yorumla. Hangi gözlemlerin düzgün, hangileri dağınık yansımayı destekliyor? Benzer yüzeylerde farklı sonuç aldıysan yüzeyin temizliğini, eğimini, ışığın yönünü ve gözlem konumunu yeniden incele.
ÖRNEK · Yağmur sonrası yansımaYağmur sonrası yoldaki su, asfaltın bazı pürüzlerini örter. Sokak lambalarının ve araç farlarının yansımaları uygun bakış açılarında daha belirgin görülebilir. Islak yolun tamamını kusursuz bir düz ayna gibi düşünmemeliyiz.
Mini kontrol
Bir yüzeye çarpan ışığın geldiği ortama geri dönmesine ne ad verilir?
Aşağıdaki yüzeylerden hangisinde düzgün yansıma beklenir?
Bir öğrenci, aydınlık odada mat ve pürüzlü kapağı olan bir kitabı görüyor; ancak kapakta yüzünün belirgin görüntüsünü göremiyor. Bu durum nasıl açıklanır?
Düzgün ve dağınık yansıma ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Defne, sabah rüzgârsız havada gölde dağların görüntüsünü belirgin görüyor. Öğleden sonra göl dalgalandığında görüntü bozuluyor. Hangi yorum doğrudur?
Düz ve pürüzsüz bir yüzeye birbirine paralel ışınlar gönderiliyor. I. Yüzeyin düzgün yapıda olması II. Gelen paralel ışınların paralel yansıması III. Yüzeyde belirgin bir görüntü görülebilmesi Bunlardan hangileri düzgün yansımayla ilişkilidir?
Kısaca özet
- Kendi ışığını üretmeyen cisimleri, onlardan yansıyıp gözümüze ulaşan ışıkla görürüz.
- Düz ve pürüzsüz yüzeylerde paralel gelen ışınlar paralel yansır.
- Pürüzlü yüzeylerde paralel gelen ışınlar farklı yönlere yansır.
- Görüntünün belirgin olmaması, yansımanın olmadığı anlamına gelmez.
- Bir yüzeyin yapısı, ışığın yansıdığı yönleri ve görüntünün belirginliğini etkiler.
- Gözlem verilerini kaydederek yüzeyleri düzgün ve dağınık yansıma açısından karşılaştırabilirsin.
Konuyu kaynaklarla pekiştir
Bölüm testi ve PDF hazırlandığında bu alana kaynak kartları eklenecek.