6. sınıf · 4. ünite

Işığın Soğurulması

Işığın madde ile etkileşimi sonucunda nasıl soğurulduğunu gözlemle; açık ve koyu renkli yüzeylerdeki sıcaklık artışını karşılaştır.

FB.6.4.420 dakika6 mini soru
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Sıcak bir yaz gününde dışarı çıkarken genellikle beyaz ya da açık renkli kıyafetleri seçersin. Aynı tür kumaştan yapılmış açık ve koyu renkli giysiler, güneşte farklı miktarda ısınabilir. Güneş altında kalan cisimler neden ısınır ve renkleri bu ısınmayı nasıl etkiler? Bu konuda ışığın maddeyle etkileşimini, ışığın soğurulmasını ve açık ile koyu renkli yüzeylerin ısınma farkını keşfedeceksin.

Bu konuda öğreneceklerin

  • Işığın madde ile karşılaştığında geçme, yansıma ve soğurulma davranışlarını tanımlarsın.
  • Işığın soğurulması sonucunda ışık enerjisinin ısı enerjisine dönüştüğünü açıklarsın.
  • Açık ve koyu renkli cisimlerin ışık altındaki sıcaklık değişimlerini gözlemleyerek tabloya kaydedersin.
  • Topladığın verilere dayanarak açık ve koyu renkli yüzeylerin ışığı soğurma miktarlarını karşılaştırırsın.

01 — Işık madde ile karşılaştığında neler olur?

Bir ışık ışını herhangi bir maddeyle karşılaştığında üç farklı durum yaşanabilir: Işık maddenin içinden geçebilir, yüzeyden geri yansıyabilir ya da madde tarafından tutulabilir.

Maddelerin üzerine düşen ışığı tutup hapsetmesine ışığın soğurulması denir. Işık bir enerji türüdür. Soğurulan ışık enerjisi ısı enerjisine dönüşebilir. Böylece ışığı soğuran maddenin sıcaklığı artabilir.

Güneşli bir havada parktaki bankın ya da balkondaki saksının ısınmasının temel nedeni budur. Bu cisimler üzerlerine düşen güneş ışığını soğurur ve aldıkları ışık enerjisini ısı enerjisine çevirir.

Yansıma, geçme ve soğurulmayı üç panelde gösteren; ışın yönleri doğru çizilmiş karşılaştırma şeması.Görseli büyüt
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Işık maddeyle karşılaştığında yansıyabilir, maddeden geçebilir veya soğurulabilir.

BİLGİ · Radyometre (ışık değirmeni) nasıl çalışır?Işığın soğurulması ilkesiyle çalışan radyometre (ışık değirmeni), üzerine düşen ışık enerjisini hareket enerjisine çevirir. Cam fanus içindeki kanatçıkları ışık aldığında dönmeye başlayan bu araç, ortamdaki ışık şiddetinin ölçümünde de kullanılır.

DİKKAT · Işık yalnızca yansımaz ya da geçmez!Işığın bir cisme çarptığında ya tamamen yansıdığı ya da tamamen içinden geçtiği ve hiç soğurulmadığı düşüncesi yanlıştır. Bir cismin üzerine gelen ışık farklı biçimlerde etkileşebilir. Örneğin bir bölümü yansırken başka bir bölümü soğurulabilir.

02 — Açık ve koyu renkli cisimler ışığı nasıl soğurur?

Aynı maddeden yapılmış, yalnız renkleri farklı yüzeyleri karşılaştıralım. Başlangıç sıcaklıkları eşit olsun ve aynı ortamda eşit süre güneş ışığı alsınlar. Bu koşullarda genel olarak şu fark gözlenir:

  • Koyu renkli cisimler: Siyah, koyu mavi ve koyu kahverengi gibi koyu renkli yüzeyler, üzerine düşen ışığın büyük bir kısmını soğururken çok azını yansıtır. Daha fazla ışık enerjisi ısı enerjisine dönüştüğü için koyu renkli cisimler daha çok ısınır.
  • Açık renkli cisimler: Beyaz, sarı ve açık mavi gibi açık renkli yüzeyler, üzerine düşen ışığın büyük bir kısmını yansıtırken çok azını soğurur. Soğurulan ışık miktarı az olduğu için açık renkli cisimler koyu renklilere göre daha az ısınır.
Eşit sayıda gelen ışınla aydınlatılan açık ve koyu yüzeylerde yansıtılan ve soğurulan ışığın nitel karşılaştırması.Görseli büyüt
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Diğer özellikleri aynı yüzeylerde, eşit güneş ışığı altında açık ve koyu renk farklı sıcaklık artışlarına yol açabilir.

Karşılaştırılan ÖzellikAçık Renkli CisimlerKoyu Renkli Cisimler
Üzerine düşen ışığı soğurmaAz soğururÇok soğurur
Üzerine düşen ışığı yansıtmaBüyük kısmını yansıtırÇok azını yansıtır
Işık altındaki sıcaklık artışıDaha az ısınırDaha çok ısınır
Güneşte giysinin ısınmasıDiğer özellikleri aynıysa daha azDiğer özellikleri aynıysa daha fazla

DİKKAT · Koyu renkli giysiler açık renklilere göre daha az ısınmaz!Koyu renkli kıyafetlerin yazın daha serin tuttuğu ya da açık renkli kıyafetlerden daha az ısındığı düşüncesi yanlıştır. Kumaş türü ve kalınlığı gibi diğer özellikler aynıysa koyu renkli kumaşın güneş altında daha fazla ısınması beklenir.

03 — Sıcaklık verileriyle ışığın soğurulmasını nasıl gözlemleriz?

Işığın soğurulmasını sıcaklık ölçerek araştırabilirsin. Öğretmeninle özdeş iki sağlam kavanoz, iki termometre ve eşit miktarda su hazırla. Kavanozlardan birini koyu, diğerini açık renkli kâğıtla kapla. Kâğıtların türü, kalınlığı ve kapladığı alan aynı; yalnız renkleri farklı olsun.

İki kavanozdaki suyun başlangıç sıcaklığını eşitle. Kavanozları aynı güneşli ortamda, birbirini gölgelemeyecek biçimde yan yana yerleştir. Bir lamba kullanılıyorsa kaynağı öğretmenin hazırlasın ve kaplar lambaya eşit uzaklıkta olsun. Deney boyunca kapların yerlerini değiştirme; doğrudan Güneş'e bakma.

Değiştirdiğin özellik kaplamanın rengidir. Ölçtüğün özellik suyun sıcaklık değişimidir. Kapları, su miktarını, başlangıç sıcaklığını, kaplama özelliklerini, ışık alma ve bekleme koşullarını aynı tut. Böylece sıcaklık değişimlerini renk etkisi bakımından karşılaştırabilirsin.

Gözlemini kaydet

Başlamadan önce tahminini yaz. Sıcaklıkları başlangıçta, 10. ve 20. dakikada oku. Termometreleri eşit derinliğe yerleştir; hazneleri kabın tabanına veya yanına değmesin. Her ölçümü aşağıdaki boş tabloya kendin kaydet. Çalışmayı bir arkadaşınla yaparsan ölçme ve kayıt görevlerini paylaşın.

Zaman / ölçümKoyu kaplı kavanozAçık kaplı kavanoz
Başlangıç (°C)……
10. dakika (°C)……
20. dakika (°C)……
Son − ilk sıcaklık (°C)……

Örnek veriyi yorumla

Aşağıdaki değerler, veri yorumlamayı göstermek için hazırlanmış temsili örnek verilerdir. Gerçek bir deneyin ölçüm sonuçları değildir. Kendi ölçümlerinin bu sayılarla aynı çıkması gerekmez.

Örnek başlangıç sıcaklığı 20 °C'dir. Koyu kaplı kavanozda 10. dakikada 23 °C, 20. dakikada 27 °C okunmuştur. Açık kaplı kavanozun örnek değerleri aynı sırayla 21 °C ve 23 °C'dir.

Koyu kaplı kavanozda artış 27 − 20 = 7 °C'dir. Açık kaplı kavanozda ise 23 − 20 = 3 °C'dir. Bu örnek, eşit koşullarda koyu yüzeyin daha fazla ışık soğurmasıyla uyumludur. Tek bir gözlem sonucu yerine ölçümlerini ve karşılaştırma koşullarını birlikte değerlendir.

Kendi tablonda hangi kaptaki artış daha fazla? Tahmininle gözlemin uyuşuyor mu? Sonucun farklıysa ışık koşullarını ve ölçümünü kontrol edip gözlemi tekrarla. Ardından verine dayanarak ışığın soğurulmasını bir cümleyle açıkla.

Koyu ve açık kâğıt kaplı özdeş iki kavanoz, eşit su miktarı ve başlangıçta 20 derece gösteren iki termometre ile karşılaştırma düzeneği.Görseli büyüt
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Aynı ışık kaynağından eşit uzaklıktaki kaplarda yalnız kaplamanın rengi değiştirilir.

ÖRNEK · Sıcak bölgelerdeki beyaz dış cepheli evlerYaz aylarının çok sıcak geçtiği Akdeniz ve Ege kıyılarındaki pek çok yerleşim yerinde evlerin dış duvarları beyaza boyanır. Beyaz dış yüzeyler güneş ışığını daha fazla yansıtır. Diğer koşullar benzer olduğunda bu durum binanın güneşten ısınmasını azaltmaya yardımcı olur.

Mini kontrol

Mini soru

Bir yüzeyin üzerine düşen ışığın bir bölümünü tutmasına ne ad verilir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması · 1. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Işığın soğurulmasıyla çalışan radyometre (ışık değirmeni) için hangisi doğrudur?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması · 2. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Kumaş türü, kalınlığı ve diğer özellikleri aynı olan giysiler güneşte karşılaştırılıyor. Yazın açık renkli olanın tercih edilmesinin temel nedeni hangisidir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması · 3. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Aynı maddeden yapılmış, kütleleri ve boyutları eşit K ve L taşlarının yalnız yüzey renkleri farklıdır. Başlangıç sıcaklıkları 18 °C'dir. Taşlar aynı ortamda, eşit süre ve eşit miktarda güneş ışığı alıyor. Diğer koşullar da eşit tutuluyor. Son sıcaklıklar K'de 31 °C, L'de 24 °C oluyor. Hangi yorum bu verilerle uyumludur?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması · 4. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Aynı maddeden yapılmış, aynı büyüklükteki iki bankın yalnız renkleri farklıdır. Başlangıç sıcaklıkları eşittir. Banklar aynı ortamda, eşit süre güneş ışığı alıyor ve ısınıyor. Bu durumla ilgili hangisi yanlıştır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması · 5. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Diğer özellikleri aynı olan açık ve koyu renkli yüzeyler, aynı ortamda eşit miktarda güneş ışığı alıyor. I. Koyu yüzeyde soğurulan ışık miktarı daha fazladır. II. Soğurulma sonucunda sıcaklık artışı gözlenebilir. III. Açık yüzey, gelen ışığın büyük bölümünü yansıtır. Bu ifadelerden hangileri doğrudur?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Işığın Soğurulması · 6. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Kısaca özet

  • Bir maddeyle karşılaşan ışık maddeden geçebilir, yüzeyden yansıyabilir ya da madde tarafından soğurulabilir.
  • Maddelerin üzerine düşen ışığı tutmasına ışığın soğurulması denir.
  • Soğurulan ışık enerjisi ısı enerjisine dönüşebilir; cismin sıcaklığı artabilir.
  • Diğer koşullar aynıysa koyu yüzeylerin ışığı daha fazla soğurması ve daha çok ısınması beklenir.
  • Açık renkli cisimler üzerlerine düşen ışığın büyük kısmını yansıtır ve daha az ısınır.
  • Radyometreler ışığın soğurulmasıyla ışık enerjisini hareket enerjisine dönüştürür ve ışık şiddetini ölçmede kullanılır.

Konuyu kaynaklarla pekiştir

Bölüm testi ve PDF hazırlandığında bu alana kaynak kartları eklenecek.