6. sınıf · 3. ünite

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Eşeyli ve eşeysiz üremeyi karşılaştır; bitki, hayvan ve insanlarda üreme, büyüme ve gelişme süreçlerini keşfet.

FB.6.3.1 · FB.6.3.2 · FB.6.3.3 · FB.6.3.4 · FB.6.3.525 dakika6 mini soru
Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme kapak görseli
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Baharda ağaçların çiçek açıp yazın meyve vermesi, toprağa ektiğin küçücük bir fasulye tohumunun filizlenerek büyümesi ya da bir tırtılın rengârenk kelebeğe dönüşmesi... Canlı türleri üreme yoluyla nesillerini sürdürür. Her bireyin üremesi zorunlu değildir; büyüme ve gelişme de canlıların yaşam süreçlerindendir. Bu konuda canlıların nasıl çoğaldığını, tohumun çimlenmesi için nelerin gerektiğini, hayvanlardaki yaşam döngülerini ve insanda üremeyi sağlayan yapı ve organları keşfedeceksin.

Bu konuda öğreneceklerin

  • Eşeyli ve eşeysiz üremeyi ve çeşitlerini karşılaştırırsın.
  • Çiçekli bir bitkinin kısımlarını, tozlaşmayı ve meyve-tohum oluşumunu açıklarsın.
  • Tohumun çimlenmesine etki eden faktörleri (su, sıcaklık, oksijen) deneysel verilerle yorumlarsın.
  • Hayvanlarda üreme, büyüme, gelişme ve başkalaşım süreçlerini sınıflandırırsın.
  • İnsanda üremeyi sağlayan yapı ve organları şema üzerinde tanırsın.

Üreme nedir? Eşeysiz ve eşeyli üreme

Canlıların nesillerini devam ettirebilmek için kendine benzer yeni bireyler oluşturmasına üreme denir. Üreme, canlının yaşamını sürdürmesi için zorunlu değildir ancak türün devamı için zorunludur. Canlılarda eşeysiz üreme ve eşeyli üreme olmak üzere iki çeşit üreme görülür.

Eşeysiz üreme ve çeşitleri

Tek bir ata canlıdan, üreme hücreleri (sperm ve yumurta) görev almadan yeni bireylerin oluşmasıdır. Temel modelde oluşan yavrular genellikle ata canlıyla aynı kalıtsal özellikleri taşır; eşeyli üremedeki gibi bir kalıtsal çeşitlilik beklenmez. Dört temel çeşidi vardır:

Bölünerek üreme: Tek hücreli canlıların (bakteri, amip, öglena, paramesyum) belirli bir büyüklüğe ulaştığında ikiye bölünerek çoğalmasıdır.

Tomurcuklanarak üreme: Ata canlının vücudunda oluşan çıkıntının (tomurcuk) gelişerek yeni bir canlı oluşturmasıdır. Hidra, deniz anası, mercan, sünger ve bira mayasında görülür.

Vejetatif üreme: Bitkilerin dal, yaprak, kök veya gövde gibi kısımlarından yeni bitkiler elde edilmesidir. Gül ve söğüdün dalından (çelikle), çileğin sürünücü gövdesinden, patatesin yumru gövdesinden, menekşenin yaprağından çoğalması örnektir.

Rejenerasyonla (yenilenmeyle) üreme: Bazı canlıların kopan vücut parçalarının eksiklerini tamamlayarak yeni bireyler oluşturmasıdır. Planarya gibi bazı yassı solucanlarda görülür. Deniz yıldızlarında da tür ve kopan parçanın niteliğine bağlı olarak gerçekleşebilir.

Dört panelde bir bakterinin ikiye bölünmesi, hidrada tomurcuk oluşması, menekşe yaprağından yeni bitki gelişmesi ve planaryanın uygun parçalarından yeni bireyler oluşması.Görseli büyüt
Eşeysiz üremede bölünme, tomurcuklanma, vejetatif üreme ve rejenerasyonla yeni birey oluşumunun şematik karşılaştırması.
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Eşeyli üreme

Dişi üreme hücresi (yumurta) ile erkek üreme hücresinin (sperm) birleşmesiyle (döllenme) gerçekleşen üreme şeklidir. İnsanlarda, hayvanların büyük çoğunluğunda ve çiçekli bitkilerde görülür. Oluşan yavrular ata canlılardan farklı özellikler taşıyabilir; yani kalıtsal çeşitlilik sağlar.

ÖzellikEşeysiz ÜremeEşeyli Üreme
Ata canlı sayısıTek ata canlı yeterlidirGenellikle iki ata canlı görev alır
Üreme hücreleri ve döllenmeÜreme hücresi ve döllenme yokturYumurta ve sperm birleşir (döllenme vardır)
Kalıtsal çeşitlilikTemel modelde beklenmez; yavrular genellikle ataya benzerSağlar (yavrular birbirinden ve atadan farklıdır)
Üreme hızıHızlı gerçekleşirDaha yavaş gerçekleşir
Örnek canlılarBakteri, amip, hidra, planarya, gül dalıİnsan, kedi, kuş, balık, elma ağacı, fasulye

Çiçekli bitkilerde üreme, büyüme ve gelişme

Çiçekli bitkilerin üreme organı çiçektir. Bir çiçek dıştan içe doğru dört temel kısımdan oluşur:

Çanak yaprak: Çiçeğin en dışındaki yeşil yapraklardır. Çiçeği tomurcuk hâlindeyken korur ve fotosentez yapar.

Taç yaprak: Çiçeğin renkli ve güzel kokulu kısmıdır. Böcekleri ve kuşları kendine çekerek tozlaşmaya yardımcı olur.

Erkek organ: Başçık ve sapçık olmak üzere iki kısımdan oluşur. Başçık kısmında erkek üreme hücrelerini taşıyan polenler (çiçek tozları) üretilir.

Dişi organ: Tepecik, dişicik borusu ve yumurtalık olmak üzere üç kısımdan oluşur. Tepecik, polenlerin tutunması için yapışkan bir sıvı salgılar. Yumurtalıkta ise dişi üreme hücresi (yumurta) bulunur.

Çiçekte taç yapraklar, çanak yapraklar, erkek organlar ve ortadaki dişi organın kesiti.Görseli büyüt
Çiçekli bitkinin üreme organı çiçektir. Polenler başçıkta oluşur; dişi organın yumurtalığında tohum taslakları bulunur.
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Tozlaşmadan yeni bitkiye: Yaşam döngüsü

Çiçekli bir bitkinin yaşam döngüsü şu sırayla gerçekleşir: Tozlaşma → Döllenme → Tohum ve Meyve Oluşumu → Çimlenme → Genç ve Olgun Bitki.

Tozlaşma: Erkek organın başçığında üretilen polenlerin rüzgâr, su, böcek veya kuşlar yardımıyla dişi organın tepeciğine taşınmasıdır.

Döllenme: Tepeciğe ulaşan polenin oluşturduğu polen tüpüyle taşınan erkek üreme hücresinin yumurtalıktaki yumurta hücresiyle birleşmesidir. Birleşme sonucunda zigot oluşur.

Tohum ve meyve oluşumu: Zigot gelişerek embriyoyu oluşturur. Tohumda embriyo, onu koruyan kabuk ve gelişim için kullanılabilecek besin bulunur. Döllenmeden sonra tohum taslağı tohumu; çiçeğin yumurtalığı ise genellikle meyveyi oluşturur.

Tohumun çimlenmesi ve etki eden faktörler

Tohumun içindeki embriyonun uygun koşullarda gelişerek tohum kabuğunu çatlatıp dışarı çıkmasına ve yeni bir bitki oluşturmasına çimlenme denir.

Çimlenmenin gerçekleşmesi için mutlaka bulunması gereken 3 temel faktör vardır (SOS şifresiyle aklında tutabilirsin):

Su (Nem): Tohumun şişerek kabuğunu çatlatmasını ve enzimlerin çalışmasını sağlar.

Oksijen (Hava): Embriyonun solunum yaparak enerji üretmesi için gereklidir.

Uygun Sıcaklık: Çok soğuk veya çok sıcak ortamlarda tohum çimlenemez.

Çimlenme ve büyüme koşullarını ayıralım Fasulye gibi birçok tohum, besin deposunu kullanarak karanlıkta ve nemli pamukta çimlenebilir. Bu deneylerde ışık ve toprak çimlenme için zorunlu değildir. Tohum türüne göre ışığa verilen yanıt değişebilir. Fide yeşil yapraklarını geliştirdikten sonra fotosentez için ışık ve karbondioksit; büyüme için su ve mineraller gerekir. Toprak bunları sağlayan yaygın bir ortamdır, ancak tek yetiştirme ortamı değildir.

Hayvanlarda üreme, büyüme ve gelişme

Bu bölümde incelenen omurgalı örnekleri eşeyli ürer; yumurtlama, doğurma, yavru bakımı ve başkalaşım bakımından farklılık gösterir. Aşağıdaki tablo temel okul örneklerini özetler; her grupta istisnalar bulunabilir.

İncelenen örnekÇoğalmaYavru bakımıBaşkalaşım
HamsiYumurta ileGenellikle görülmezYok
Yeşil kurbağaYumurta ileKurbağa türüne göre değişebilirVar
Kertenkele (incelenen örnek)Yumurta ileSürüngen türüne göre değişebilirYok
TavukYumurta ileVarYok
KediDoğurarakVar; yavrularını sütle beslerYok

Başkalaşım (Metamorfoz)

Yumurtadan çıkan bazı yavru canlılar ana canlıya benzemez; gelişim sürecinde yapısal değişiklikler geçirerek ana canlıya benzer hâle gelir. Bu olaya başkalaşım denir. Kurbağalarda ve böceklerde (kelebek, arı, sinek, karınca) görülür.

Kurbağanın yaşam döngüsü: Yumurta → İribaş (Larva) → Yavru kurbağa (bacaklar çıkar, kuyruk kaybolur) → Ergin kurbağa.

Kelebeğin yaşam döngüsü: Yumurta → Tırtıl (Larva) → Pupa → Ergin kelebek.

Üst sırada kurbağanın yumurta, iribaş, kuyruklu yavru ve ergin evreleri; alt sırada kelebeğin yumurta, tırtıl, pupa ve ergin evreleri.Görseli büyüt
Kurbağa ve kelebeğin başkalaşım evreleri. Pupa bir gelişim evresidir; her kelebek pupası kozanın içinde bulunmaz.
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

İnsanda üremeyi sağlayan yapı ve organlar

İnsanlarda üreme eşeyli olarak gerçekleşir. Erkek ve dişi üreme sistemini oluşturan yapı ve organlar ile görevleri şunlardır:

SistemYapı / OrganTemel Görevi
Dişi Üreme SistemiYumurtalıkYumurta hücrelerinin bulunduğu ve ergenlikten sonra olgunlaştığı yapılardır; iki yumurtalık bulunur.
Dişi Üreme SistemiYumurta kanalıYumurtayı döl yatağına taşır; döllenme olayı burada gerçekleşir.
Dişi Üreme SistemiDöl yatağı (Rahim)Döllenmeden sonra gelişen embriyonun yerleşip gelişimini sürdürdüğü yerdir.
Dişi Üreme SistemiVajina (Döl yolu)Döl yatağı ile dış ortam arasındaki bağlantıyı sağlar, doğum kanalıdır.
Erkek Üreme SistemiTestisErkek üreme hücresi olan spermi üretir; iki testis karın boşluğu dışında, testis torbasında bulunur.
Erkek Üreme SistemiSalgı bezleriSpermleri taşıyan ve hareketlerini destekleyen meninin sıvı kısmını üretir.
Erkek Üreme SistemiSperm kanalıSpermleri testislerden penise taşır.
Erkek Üreme SistemiPenisSpermlerin ve idrarın vücut dışına atılmasını sağlar.
Solda yumurtalık, yumurta kanalı, rahim ve vajina sıralaması; sağda testis, sperm kanalı ve üretra-penis sıralaması yer alır. Salgı bezleri sperm yoluna sıvı katkısı yapar. Döllenme yumurta kanalında, embriyonun gelişimi rahimde gösterilir.Görseli büyüt
Dişi ve erkek üreme sistemlerinde hücrelerin taşınması ve yapıların temel görevleri. Şema anatomik ölçek veya konum göstermez.
Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan.

Mini kontrol

Mini soru

Aşağıdaki canlılardan hangisinin üreme şekli diğerlerinden farklı bir grupta yer alır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme · 1. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Çiçekli bir bitkide polenlerin (çiçek tozlarının) üretildiği kısım ile döllenmenin gerçekleştiği kısım aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme · 2. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Özdeş fasulye tohumları aynı karanlık dolapta, 25°C sıcaklıkta, aynı süre ve hava koşullarında bekletiliyor. Islak pamuktaki tohumlar çimlenirken kuru pamuktakiler çimlenmiyor. Bu gözlem hangi sonucu destekler?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme · 3. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

Aşağıdaki omurgalı canlılardan hangisinin yumurtasından çıkan yavru, başkalaşım geçirerek ergin hâle ulaşır?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme · 4. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

İnsanda döllenmenin gerçekleştiği yapı ile gelişen embriyonun yerleşip gelişimini sürdürdüğü yapı sırasıyla hangisidir?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme · 5. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Mini soru

I. Yarasa II. Balina III. Tavuk Yukarıdaki canlılardan hangileri doğurarak çoğalır ve yavrularını sütle besler?

Birlikte geliştirelim

Bir hata mı gördün?

Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme · 6. soru

Adını, okulunu veya telefonunu açıklamaya yazma. E-posta adresin ve bildirimin herkese açık yayımlanmaz. 13 yaşından küçüksen geri dönüş için veli e-postası kullan. Aynı soru için bir kez bildirim gönderebilirsin.

Kısaca özet
  1. 1Eşeysiz üreme tek atadan gerçekleşebilir; temel modelde yavrular genellikle atayla aynı kalıtsal özellikleri taşır (bölünme, tomurcuklanma, vejetatif üreme, rejenerasyon).
  2. 2Eşeyli üreme sperm ve yumurtanın döllenmesiyle gerçekleşir ve kalıtsal çeşitlilik sağlar.
  3. 3Çiçekte polenler erkek organın başçığında üretilir; döllenme dişi organın yumurtalığında gerçekleşir.
  4. 4Tohumun çimlenmesi için su (nem), oksijen ve uygun sıcaklık şarttır; ışık ve toprak şart değildir.
  5. 5Kurbağalar ve kelebekler gibi böcekler yumurtadan çıktıktan sonra başkalaşım geçirir.
  6. 6Kuşlar ve memelilerde yavru bakımı yaygındır. İncelediğimiz memeli örnekleri doğurarak çoğalır ve yavrularını sütle besler.
  7. 7İnsanda döllenme yumurta kanalında gerçekleşir, embriyo döl yatağında (rahimde) gelişir.