Tam gölgenin nasıl oluştuğunu gözlemle ve ışın çizimleriyle göster; gölge boyunu etkileyen değişkenleri deneyerek keşfet.
FB.5.4.320 dakika6 mini soru
Güneşli bir günde yürürken yerde seninle birlikte hareket eden karanlık bir şekil görürsün. Akşam odanda lambanın önünde ellerinle farklı şekiller yaptığında duvarda tavşan ya da kuş figürleri belirebilir. Hatta geleneksel kültürümüzün en güzel miraslarından biri olan Karagöz ve Hacivat oyunu da tamamen bu prensibe dayanır. Bu konuda tam gölgenin nasıl oluştuğunu, çizimle nasıl gösterildiğini ve gölgenin büyüklüğünü nelerin değiştirdiğini keşfedeceksin.
Bu konuda öğreneceklerin
Tam gölgenin nasıl oluştuğunu ve niteliklerini tanımlarsın.
Tam gölge oluşumunu basit ışık ışını çizimleriyle gösterirsin.
Işık kaynağı, opak cisim ve ekran arasındaki mesafenin gölge büyüklüğünü nasıl etkilediğini açıklarsın.
Gün içinde Güneş’in konumuna göre gölge boyunun nasıl değiştiğini yorumlarsın.
Tam gölge nedir ve nasıl oluşur?
Işık kaynağından çıkan doğrusal ışık ışınları, yolları üzerindeki saydam olmayan (opak) bir cisme çarptığında cismin arkasına geçemez. Opak cismin arkasında ışığın hiç ulaşamadığı karanlık bölgeye tam gölge denir.
Tam gölgenin oluşmasının temel nedeni, ışığın doğrusal yolla yayılması ve opak maddelerden geçememesidir.
Ekran üzerinde tam gölge gözlemek için kullanılan üç temel unsur
Işık kaynağı (El feneri, mum, Güneş vb.)
Saydam olmayan (opak) cisim / engel (Top, kitap, insan vücudu vb.)
Ekran / Perde (Gölgenin üzerine düşeceği duvar, zemin veya beyaz perde)
Görseli büyütNoktasal ışık kaynağı, opak cisim ve perdede tam gölge
Tam gölgenin büyüklüğü nelere bağlıdır?
Bir cismin perdedeki tam gölgesinin boyu her zaman aynı kalmaz. Işık kaynağı, opak cisim ve ekran (perde) arasındaki uzaklıklar değiştirildiğinde gölgenin büyüklüğü de değişir.
Bu bölümde küçük (noktasal kabul edilen) tek bir ışık kaynağı kullanılır ve ekran sabit tutulur. Diğer parçalar sabitken kaynak ile cisim arasındaki uzaklık azalırsa ekrandaki gölge büyür; uzaklık artarsa küçülür.
Görseli büyütCismin konumu tam gölge boyutunu değiştirir
Ekran sabitken yapılan işlem
Tam gölgenin boyu
Cisim sabitken kaynak cisme yaklaştırılır
Büyür
Cisim sabitken kaynak cisimden uzaklaştırılır
Küçülür
Kaynak sabitken cisim kaynağa yaklaştırılır
Büyür
Kaynak sabitken cisim perdeye yaklaştırılır
Küçülür
Opak kartonla gölge oyunu
Küçük bir ışık kaynağı ve ekran sabitken opak kartonu ışığa yaklaştırdığında ekrandaki gölge büyür; kartonu ekrana yaklaştırdığında küçülür. Geleneksel gölge oyunlarında farklı geçirgenlikte malzemeler kullanılabildiğinden burada karşılaştırmayı opak kartonla yapıyoruz.
Gün içinde gölge boyu nasıl değişir?
Açık havada Güneş bir ışık kaynağı, vücudumuz opak cisim, yer (zemin) ise ekran görevi görür. Gün içinde Dünya’nın dönüşüne bağlı olarak Güneş’in gökyüzündeki konumu değiştiği için gölge boyumuz da sürekli değişir:
Sabah: Güneş ufka yakınken gölgeler uzundur ve Güneş’in bulunduğu yönün tersine uzanır.
Yerel güneş öğlesinde: Güneş gün içindeki en yüksek konumundadır ve gölge boyu en kısadır. Bu an her yerde saat 12.00 değildir; Güneş’in tam tepede olması da gerekmez.
Akşamüstü: Güneş ufka yaklaştıkça gölgeler yeniden uzar ve Güneş’in bulunduğu yönün tersine düşer.
Görseli büyütGölge sabah ve akşam uzun, Güneş günün en yüksek konumundayken daha kısadır.
Mini kontrol
Mini soru
Bir ekran üzerinde tam gölge gözlemek için aşağıdakilerden hangisine ihtiyaç yoktur?
Mini soru
Bir deneyde el feneri ve perde sabit tutulurken, aradaki opak top el fenerine doğru yaklaştırılıyor. Bu durumda perdedeki tam gölgenin büyüklüğü nasıl değişir?
Mini soru
Tam gölge olayı ışığın hangi temel özelliğinin bir sonucudur?
Mini soru
Küçük bir ışık kaynağı, opak top ve sabit ekranla kurulan deneyde, diğer parçalar sabitken hangi işlem ekrandaki tam gölgeyi küçültür?
Mini soru
Güneşli bir günde aynı yerdeki bayrak direğinin gölgesi hangi durumda en kısadır?
Mini soru
I. Opak cismin ışık kaynağına uzaklığı
II. Opak cismin ekran (perde) ile arasındaki uzaklık
III. Opak cismin kendi büyüklüğü
Yukarıdakilerden hangileri ekran üzerinde oluşan tam gölgenin büyüklüğünü etkiler?
Kısaca özet
1Işığın saydam olmayan (opak) maddelerden geçememesi sonucunda cismin arkasında oluşan karanlık bölgeye tam gölge denir.
2Tam gölge oluşumu, ışığın doğrusal yayıldığının kanıtıdır ve gölgenin şekli cismin şekline benzer.
3Bir ışık kaynağı ile opak cismin oluşturduğu tam gölge, ekran veya perde üzerinde gözlenebilir.
4Cisim ile ışık kaynağı birbirine yaklaşırsa gölge büyür, birbirinden uzaklaşırsa gölge küçülür.