Kuvvetin Cisimler Üzerindeki Etkileri
İtme ve çekmeyi tanı; kuvvetin hareket ve şekil üzerindeki etkilerini günlük örneklerle ve güvenli etkinliklerle keşfet.
Çekmeceni açarken, topa vururken ve oyun hamuruna bastırırken bir cisme kuvvet uygularsın. Bazen cisim hareket eder, bazen hareketi değişir, bazen de şekli değişir. Kuvvetin etkisini anlamak için cismin önceki ve sonraki durumunu karşılaştırırız.
Bu konuda öğreneceklerin
- Günlük yaşamda itme ve çekme örneklerini ayırt edersin.
- Kuvvetin cisimleri harekete geçirme, hızlandırma, yavaşlatma, durdurma ve yön değiştirme etkilerini açıklarsın.
- Şekli değişen bir cismin kuvvet kalkınca eski şekline dönüp dönmediğini gözlemlersin.
- Güvenli bir denemede tahminini, gözlemini ve sonucunu kaydedersin.
01 · İtme ve çekme
Bir cismi iterken ona itme kuvveti, çekerken çekme kuvveti uygularız. Açık bir çekmeceyi kapatmak için iteriz; kapalı çekmeceyi açmak için çekeriz. Oyuncak arabayı elinle ileri sürmek itmeye, ipinden tutarak yanına getirmek çekmeye örnektir.
02 · Harekete geçirme ve hızlandırma
Duran bir cisim, uygun bir kuvvetin etkisiyle hareket etmeye başlayabilir. Duran topa vurduğunda topun ilerlemesi buna örnektir. Hareket eden bir cismin hızı arttığında ise cisim hızlanır.
03 · Yavaşlatma ve durdurma
Hareket eden bir cismin hızı azaldığında cisim yavaşlar. Hızı azalıp hareketi sona erdiğinde ise durur. İlerleyen bisikletin fren yapılınca yavaşlaması ve ardından durması günlük yaşamdan bir örnektir.
04 · Yön değiştirme
Kuvvet, hareket eden bir cismin yönünü değiştirebilir. Duvara çarpıp geri dönen top, duvarın uyguladığı kuvvet nedeniyle yön değiştirir. Virajı dönen bir araç da yön değiştirme hareketine örnektir.
05 · Şekil değiştirme
Sıkma, germe, bükme, katlama ve bastırma gibi hareketlerle cisimlere kuvvet uygularız. Uygulanan kuvvet cismin şeklini değiştirebilir. Süngeri sıkmak, paket lastiğini germek, kâğıdı katlamak ve oyun hamuruna bastırmak buna örnektir.
| Kuvvet uygulanınca | Kuvvet kaldırılınca |
|---|---|
| Sünger hafifçe sıkılınca şekli değişir. | Uygun biçimde sıkılıp bırakılan sünger eski şekline dönebilir. |
| Paket lastiği uygun biçimde çekilince uzar. | Bırakılan lastik eski şekline dönebilir. |
| Oyun hamuruna bastırınca hamur yassılaşır. | Elimizi çekince hamur kendiliğinden eski şekline dönmez. |
| Kâğıt katlanınca şekli değişir. | Kuvvet kalkınca kat izi kendiliğinden kaybolmaz. |
06 · Tahmin et, dene, kaydet
- Duran oyuncak arabayı hafifçe itmeden önce ne olacağını tahmin et. Deneyip önceki ve sonraki durumunu karşılaştır.
- Arabayı yavaşça ilerlet. Ön tarafından hafifçe karşı koyarak yavaşlamasını gözlemle; araca çarparak deneme yapma.
- Süngeri hafifçe sıkıp bırak. Hamura bastırıp elini kaldır. Hangi nesnenin eski şekline döndüğünü kaydet.
- Her denemede yalnız incelediğin durumu değiştir. Farklı denemelerin sonuçlarını ayrı yaz.
| Gözlem kaydım | Yazacağım bilgi |
|---|---|
| Nesne ve başlangıç | Hangi nesneyi kullandım? Başta duruyor muydu, hareket ediyor muydu? Şekli nasıldı? |
| Uyguladığım kuvvet | İttim mi, çektim mi, sıktım mı? Hareket ve kuvvet yönleri nasıldı? |
| Gözlemim | Hareket, hız, yön veya şekilde ne değişti? |
| Sonucum | Tahminimle gözlemim uyuştu mu? Kuvvet kalkınca ne oldu? |
Mini kontrol
Duran oyuncak arabayı eliyle iten Ece, arabanın ilerlemeye başladığını görüyor. Bu gözlem kuvvetin hangi etkisini gösterir?
Sağa doğru ilerleyen oyuncak arabaya sola doğru kuvvet uygulanıyor. Araba, sağa ilerlemeyi sürdürürken giderek yavaşlıyor. Kuvvet ile hareket yönü arasında hangi ilişki vardır?
Duvara doğru giden top, duvara çarptıktan sonra geldiği tarafa dönüyor. Topun geldiği tarafa dönmesi kuvvetin hangi etkisiyle açıklanır?
Deniz süngeri hafifçe sıkıp bırakınca sünger eski şekline dönüyor. Oyun hamuruna bastırıp elini çekince hamur yassı kalıyor. Bu iki gözlemden hangisine ulaşılır?
- 1İtme ve çekme, cisimlere kuvvet uygulama örnekleridir.
- 2Kuvvet duran bir cismi harekete geçirebilir.
- 3Kuvvet hareket eden cismi hızlandırabilir, yavaşlatabilir veya durdurabilir.
- 4Kuvvet cismin hareket yönünü ve şeklini değiştirebilir.
- 5Hareket yönü ile uygulanan kuvvet yönü farklı olabilir.
- 6Kuvvet kalkınca bazı cisimler eski şekline döner, bazıları dönmez.
- 7Gözlem yaparken cismin önceki ve sonraki durumunu karşılaştırırız.