Üzerinde yürüdüğümüz kara tabakası, çevremizde gördüğümüz taşlar ve geçmiş canlıların izleri aynı büyük öykünün parçalarıdır. Bu öykü yer kabuğunda başlar.
Bu konuda öğreneceklerin
Yer kabuğunun kayaçlardan oluştuğunu açıklarsın.
Kayaç, mineral ve maden arasındaki ilişkiyi kurarsın.
Madenlerin ürünlerin yapımında ham madde olarak kullanıldığını fark edersin.
Fosilleşme aşamalarını doğru sıraya koyar ve fosillerden çıkarım yaparsın.
01 — Yer kabuğunu keşfet
Görseli büyütCanlılar, kayaçlardan oluşan yer kabuğu üzerinde yaşar.
02 — Kayaçlar nasıl oluşur?
Yer kabuğunun altında çok sıcak ve akışkan magma bulunabilir. Yeryüzüne ulaşan magma zamanla soğuyup katılaşabilir ve kayaçları oluşturabilir.
03 — Kayaçlar nasıl parçalanır?
Kayaçlar hep aynı büyüklükte kalmaz. Rüzgâr, yağmur, akarsular ve sıcaklık değişimleri kayaçları uzun zaman içinde parçalayabilir. Kayaçların parçalanmasıyla büyükten küçüğe doğru kaya, taş, çakıl ve kum tanecikleri oluşur.
04 — Kayaçlar ve mineraller
Görseli büyütBir kayaç bir veya birden fazla mineral içerebilir.
Kayaçların yapısında mineraller bulunur. İçerdikleri mineraller kayaçların renk, parlaklık ve görünüşlerinin farklı olmasına neden olabilir.
Kavram
Kısa açıklama
Yer kabuğu
Dünya'nın en dış katmanıdır; üzerinde yaşarız.
Kayaç
Yer kabuğunu oluşturan yapılardandır.
Mineral
Kayaçların yapısında bulunur.
Jeolog
Yer kabuğu ve kayaçlar üzerinde araştırma yapan bilim insanıdır.
05 — Madenler
Ekonomik değeri olan kayaçlara maden denir. Madenlerin yeryüzüne çıkarıldığı yere maden ocağı denir. Çıkarılan madenler kırma, eritme gibi işlemlerle taş ve topraktan ayrılır ve çeşitli ürünlerin yapımında kullanılır. Yer kabuğunda bulunan ve insanların farklı amaçlarla kullandığı her şeye ham madde denir. Ülkemiz maden bakımından zengindir; madenler ülke ekonomimize büyük katkı sağlar.
Görseli büyütMadenler doğrudan hazır ürün biçiminde çıkarılmaz; işlenerek üretimde kullanılır.
Maden
Kullanım örneği
Altın
Takı yapımı
Bakır
Elektrik kabloları
Demir
Kapı ve yapı malzemeleri
Mermer
Yapı ve kaplama malzemeleri
Bor
Cam, seramik ve temizlik maddeleri
Gümüş
Takı, süs eşyası ve elektronik aletler
Krom
Paslanmaz çelik ve metal kaplama
Linyit
Elektrik üretimi, sanayi ve ısınma
Taş kömürü
Demir çelik endüstrisi ve elektrik üretimi
06 — Madenler hayatımızın neresinde?
07 — Fosiller
Fosiller, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki ve hayvanların günümüze ulaşan kalıntıları veya izleridir. Kemik, diş, kabuk, yaprak izi ve ayak izi fosilleşebilir; bazı küçük canlılar ağaç reçinesinde korunabilir.
Görseli büyütFosiller yalnızca dinozor kemiği değildir.
08 — Fosilleşme aşamaları
Görseli büyütFosilleşme çok uzun zaman içinde gerçekleşir.
Aşama
Ne olur?
1. Gömülme ve kaplanma
Canlı kalıntısı çamur, kum gibi tabakaların altında kalır ve havayla teması kesilir.
2. Fosilleşme
Çok uzun zaman içinde kalıntı, tabakalardaki minerallerle kaplanır ve sert kısımları taşlaşarak fosilleşir.
3. Kayaçların aşınması
Fosili örten kayaçlar doğal etkilerle aşınır ve parçalanır.
4. Açığa çıkma
Fosil görünür hâle gelir ve insanlar tarafından fark edilebilir.
Mini kontrol
Mini soru
Yer kabuğunun kara tabakası temel olarak neden oluşur?
Mini soru
Kayaç, mineral ve maden arasındaki ilişkiyi en doğru anlatan ifade hangisidir?
Mini soru
Aşağıdaki maden–kullanım alanı eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
Mini soru
Fosilleşme sürecinin doğru sıralaması hangisidir?
Kısaca özet
1Yer kabuğunun yapısında kayaçlar bulunur.
2Kayaçlar minerallerden oluşur ve doğal etkilerle daha küçük parçalara ayrılabilir.
3Ekonomik değeri olan kayaçlara maden denir; madenler ürünlerin yapımında ham maddedir.
4Fosiller geçmiş canlıların kalıntıları veya izleridir ve çok uzun zamanda oluşur.
5Fosiller geçmiş yaşam ve çevre koşulları hakkında kanıta dayalı çıkarımlar yapmamızı sağlar.
Yer Kabuğunun Yapısı | 4. Sınıf Fen Bilimleri | FenYörünge