Karışımlar ve Karışımların Ayrılması
Karışımları tanı; eleme, süzme, dinlendirme, yüzdürme ve mıknatısla ayırma yöntemlerini örneklerle öğrenip bir deney planla.
Bir kâsede nohut ve pirinç bulunduğunu düşün. İki farklı madde aynı yerde bir araya gelmiştir. Bu bir karışımdır. Karışımı ayırırken maddelerin birbirinden farklı özelliklerinden yararlanabiliriz.
Bu konuda öğreneceklerin
- Saf madde ile karışımı ayırt edersin.
- Karışımı oluşturan maddelerin özelliklerini karşılaştırırsın.
- Beş ayırma yöntemini uygun örneklerle eşleştirirsin.
- Bir tahmin kurar, deney planlar ve gözlemlerini kaydedersin.
- Sonucu tahmininle karşılaştırıp gerekirse planını değiştirirsin.
01 · Saf madde ve karışım
Saf maddenin yapısında kendisinden başka bir madde bulunmaz. Saf tuz, saf şeker ve saf su buna örnektir. En az iki farklı madde bir araya geldiğinde karışım oluşur. Salata, hava, deniz suyu ve kumlu su birer karışımdır.
02 · Ayırma yöntemini seçerken
Her karışım aynı yöntemle ayrılmaz. Önce karışımdaki maddeleri belirleriz. Boyutları, suda yüzmeleri ya da batmaları ve mıknatısla çekilip çekilmemeleri gibi özellikleri karşılaştırırız. Sonra uygun aracı ve yöntemi seçeriz.
03 · Eleme
Eleme, farklı büyüklükteki katıları ayırmak için kullanılır. Eleğin deliklerinden küçük parçalar geçer; büyük parçalar üstte kalır. Eleğin delik boyutu, ayıracağımız maddelere uygun olmalıdır.
04 · Süzme
Süzme, bir sıvının içindeki çözünmemiş katı parçaları ayırmak için kullanılır. Uygun bir süzgeç ya da filtre katıyı tutar, sıvının geçmesine izin verir. Süzgecin delikleri katı parçaları tutabilecek büyüklükte olmalıdır.
05 · Dinlendirme
Dinlendirmede karışım bir süre hareket ettirilmeden bekletilir. Sıvının içindeki bazı çözünmemiş katı parçalar dibe çöker. Daha sonra üstteki sıvı, çöken parçaları yeniden karıştırmadan dikkatle başka bir kaba alınabilir.
06 · Yüzdürme
Yüzdürmede, bazı katıların suyun yüzeyinde kalması, bazılarının ise batması özelliğinden yararlanılır. Yüzen madde yüzeyden toplanarak ayrılır. Her madde yüzmediği için yöntemin karışıma uygun olması gerekir.
07 · Mıknatısla ayırma
Mıknatıs, çektiği maddeleri çekmediği maddelerden ayırmaya yardım eder. Demir mıknatısla çekilir; plastik ve tahta çekilmez. Bu farklılıktan yararlanılarak uygun karışımlar ayrılır.
08 · Yöntemleri bir arada görelim
| Yöntem | Yararlanılan özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Eleme | Katıların büyüklük farkı | Kuru kum ve çakıl |
| Süzme | Çözünmemiş katının süzgeçte kalması | Mercimek ve su |
| Dinlendirme | Bazı katıların bekleyince dibe çökmesi | Kumlu su |
| Yüzdürme | Bazı katıların yüzmesi, bazılarının batması | Talaş ve kum |
| Mıknatısla ayırma | Bir maddenin mıknatısla çekilmesi | Demir ve plastik |
09 · Bir deney planlayalım
Amaç: su ile mercimeği birbirinden ayırmak. Malzemeler: iki plastik kap, oda sıcaklığında su, bir miktar mercimek ve mercimekleri tutabilecek delikleri olan bir süzgeç. Çalışmayı bir yetişkin gözetiminde yap.
- Boş kabı süzgecin altına yerleştir; deney başlamadan önce mercimek sayısını kaydet.
- Su-mercimek karışımını yetişkin yardımıyla süzgece yavaşça aktar.
- Hangi maddenin süzgeçte kaldığını, hangisinin alttaki kaba geçtiğini gözlemle.
- Süzgeçte kalan mercimekleri say; başlangıçtaki sayı ile karşılaştır.
- Gözlemlerini yaz ve tahmininle karşılaştır. Sonuç farklıysa nedenini incele.
- Gerekirse delik boyutu daha uygun bir süzgeç seçip deneyi yeniden planla.
| Deney kaydım | Kaydedeceğim bilgi |
|---|---|
| Ayıracağım karışım | Karışımdaki maddelerin adları |
| Tahminim | Seçtiğim yöntemin neden işe yarayabileceği |
| Kullandığım yöntem ve araç | Süzme; uygun süzgeç ve kaplar |
| Verim | Başlangıçtaki ve süzgeçte kalan mercimek sayısı |
| Sonucum | Nerede ne kaldığı ve tahminimle karşılaştırmam |
| Yeni planım | Gerekirse değiştireceğim araç veya işlem |
Mini kontrol
Kuru bir karışımda iri çakıllar ve ince kum var. Kumun geçebildiği, çakılların geçemediği delikleri olan bir araçla ayırma yapılıyor. Hangi yöntem kullanılıyor?
Bir kapta su ve mercimek var. Mercimekleri tutan, suyu geçiren bir süzgeç kullanılıyor. Hangi yöntem uygulanıyor?
Kumlu su bir süre bekletiliyor. Kumun çoğu dibe çöküyor. Bu aşamada hangi yöntem kullanılmıştır?
Suya konulan talaş-kum karışımında talaş üstte kalıyor, kum dibe çöküyor. Üstteki talaş toplanıyor. Hangi yöntemden yararlanılıyor?
- 1En az iki farklı madde bir araya geldiğinde karışım oluşur.
- 2Karışımı ayırmak için maddelerin farklı özelliklerinden yararlanırız.
- 3Eleme, farklı büyüklükte katıları ayırır.
- 4Süzme, sıvı içindeki çözünmemiş katı parçaları tutar.
- 5Dinlendirme, bazı katıların dibe çökmesini sağlar.
- 6Yüzdürme, yüzme ve batma farkından yararlanır.
- 7Mıknatısla ayırma, mıknatısın çektiği maddelerde kullanılır.
- 8Bir karışım için birden fazla yöntem gerekebilir.
- 9Deneyde tahmin kurar, veri toplar ve sonucu tahminimizle karşılaştırırız.